Cmentarze

CMENTARZE ŻYDOWSKIE 

WOJEWÓDZTWA PODLASKIEGO

 Dariusz Stankiewicz

 CMENTARZ - w języku hebrajskim to: "Bejt Chaim" (Dom Życia), "Bejt Kwarot" (Dom Grobów) , "Bejt Olam" (Dom Życia Wiecznego), w języku jidysz - "Hajlike Ort" (Święte Miejsce) oraz "Gute Ort" (Dobre Miejsce).  

 AUGUSTÓW, BIAŁOWIEŻA, BAKAŁARZEWO, BERŻNIKI FOLWARK, BIAŁY LASEK – BIAŁOWIEŻA, BIAŁYSTOK – WSCHODNIA, BIAŁYSTOK – BEMA,  BIAŁYSTOK – KALINOWSKIEGO, BIAŁYSTOK – ŻABIA, BIAŁYSTOK – LEGIONOWA – RYNEK KOŚCIUSZKI,  BIAŁYSTOK – POMNIK WIELKIEJ SYNAGOGI, BIAŁYSTOK – MALMEDA, BIAŁYSTOK - LAS PIETRASZE, BIAŁYSTOK – GRABÓWKA, BIAŁYSTOK – KAWALERYJSKA – SŁAWIŃSKIEGO, BIELSK PODLASKI, BOĆKI, BRAŃSK, CHOROSZCZ, CIECHANOWIEC, CZYŻEW OSADA, DĄBROWA BIAŁOSTOCKA, DROHICZYN, FILIPÓW, GIEŁCZYŃSKI LAS, GONIĄDZ, GOSIE, GRAJEWO, GRÓDEK, JABŁONKA KOŚCIELNA, JAŁÓWKA, JANÓW, JASIONÓWKA,  JEDWABNE, JELENIEWO, KLESZCZELE, KLONOWICA I SZCZEBRA, KNYSZYN, KOLNO, KOLIMAGI, KOŁAKI KOŚCIELNE, KORYCIN, KOZARZE, KRYNKI , KUŻNICA,  LIPSK, ŁOMŻA, MICHAŁOWO, MILEJCZYCE, MIELNIK, MOCZYDŁY, MŚCIWUJE, NAREW, NAREWKA, NIEMIRÓW, NOWOGRÓD, NOWY DWÓR, NUR, ORLA, PNIEWO, POBIKRY, PRZEROŚL, PUŃSK, RADZIŁÓW, RAJGRÓD, RUŚ, SEJNY – MARYNOWO, SIDRA, SIEMIATYCZE, SOKOŁY, SOKÓŁKA, STAWISKI, SUCHOWOLA, SURAŻ, SUWAŁKI, SZCZUCZYN, ŚNIADOWO, SZUMOWO, TARNOWO, TRZCIANNE, TYKOCIN, ŁOPUCHOWSKI LAS, WASILKÓW, WĄSOSZ, WIŻAJNY, WYSOKIE MAZOWIECKIE, ZABŁUDÓW, ZAMBRÓW, ŻÓŁTKI

 AUGUSTÓW, pow. Augustów, ul. Zarzecze, położony w lesie, naprzeciwko cmentarza rzymskokatolickiego   oraz  cmentarza żołnierzy radzieckich, 1820r., ok. 4,5 ha, zachowanych kilkanaście nagrobków oraz budynek d. domu pogrzebowego, użytkowany jako mieszkanie. Cmentarz zdewastowany podczas II wojny światowej. Prace porządkowe sfinansowane zostały przez organizacje żydowskie w latach 80-tych XX wieku. Macewy zebrano w jednym miejscu. Żydzi pochodzący z Augustowa w 1981r. postawili tutaj pomnik ku czci przedwojennych żydowskich mieszkańców miasta i okolic. W centrum utworzonej symbolicznej kwatery znajduje się pomnik – macewa z napisem: “FUNDATORZY - POTOMKOWIE RODZIN/ POCHODZĄCYCH Z AUGUSTOWA / GIVERS- THE DESCENDENTS OF FAMILIES / FROM AUGUSTÓW/  SOKOLSKY/ GRADOWSKI/ LEWINSON / SLOWATYCHI / WSZYSCY CI LUDZIE POCHOWANI SĄ / W ZIEMI ŚWIĘTEJ, KTÓRĄ CZCIMY / ALL QF THESE PEOPLE / ARE BURIED IN THE HOLY / GROUND THAT WE ARE MARKING”//.  Na jej odwrociu napisy w językach: hebrajskim, polskim, angielskim: " ...1941-1939/ MIEJSCE POŚWIĘCONE/ NA TYM CMENTARZU/ SPOCZYWAJĄ TYSIĄCE ŻYDÓW/ MIESZKAŃCÓW AUGUSTOWA/ i ZIEMI AUGUSTOWSKIEJ/ CONSECRATED LAND/ IN THIS CEMETERY ARE BURIED/THOUSANDS OF JEWS/FROM THE TOWN/ AND COMMUNITY OF AUGUSTOW..." W narożniku kwatery pamiątkowa tablica z napisem: „IN LOVING MEMORY OF OUR FAMILY /  MEMBERS FROM AUGUSTÓW/  WHO PERISHED IN  THE HOLOCAUST ,/ NEVER EXPERIENCING  THE BEAUTY / OF A FULL AND JOYOUS LIFE AND NEVER/ LIVING TO SEE THE RESTORATION OF THE JEWIS/ PEOPLE IN THE LAND OF ISRAEL / MAY THEIR MEMORY FOR EVER BE FOR A BLESSING / MAY THEIR SOULS KNOW ONLY PEACE. / PLACED HERE OM THIS DAY. / AUGUST 17 2002  CORRESPONDING / TO 9 ELUL 5762/ BY MEMBERS OF THE WEINBERG ( SZUMSKI ), / POWOMBROWSKI, REAN ( RYNKOWSKI ), / WARSMAN, FISH BEIN , ZAKOWSKI, / SINKLAIR AND ROSEN FAMILIES” //. Projekt "Przywróćmy Pamięć" realizowało Gimnazjum nr 2 im. Sybiraków w Augustowie.

Sierpień 2010 r. - wykonane z piaskowca macewy pokryte są obecnie warstwą betonu. W wyniku aktu wandalizmu uszkodzono mechanicznie krawędzie macewy - pomnika, zniszczono tablicę pamiątkową ufundowaną w sierpniu 2002 roku przez członków rodzin augustowskich ofiar Holocaustu -  pobita, spękana, z licznymi odspojonymi i rozrzuconymi fragmentami.

  AUGUSTÓW, pow. Augustów, ul. Waryńskiego, Pierwszy cmentarz o pow. ok. 0,04 ha,  funkcjonował w XVII - XIX wieku. Nagrobki nie zachowały się. 

  BIAŁOWIEŻA – NADLEŚNICTWO JAGIELLOŃSKIE - ŻWIROWNIA, gm. Białowieża, pow. Hajnówka. 09 sierpnia 1941r. hitlerowcy wysiedlili Żydów z Białowieży, po czym wybrali 77 mężczyzn i chłopców w wieku od 16 do 45 lat i rozstrzelali ich na żwirowni w Nadleśnictwie jagiellońskim. 10 sierpnia 1941r., dzień po wysiedleniu Żydów z Białowieży, Niemcy rozstrzelali 6 mężczyzn i chłopców oddzielonych z wysiedleńców kierowanych do getta w Prużanach. Jedna osoba uratowała się. Po likwidacji getta w Prużanach, jesienią 1942r. Żydzi z Białowieży zostali wywiezieni do obozu zagłady w Treblince, w którym zginęli. Białowieżę zamieszkiwało wówczas 550 osób narodowości żydowskiej. Na terenie żwirowni w latach 1941-1943 hitlerowcy rozstrzelali 486 Polaków, Białorusinów, Rosjan. Żydów przywiezionych w to miejsce z okolic Białowieży. Napis na drewnianym pomniku przedstawiającym orła: "W TYM MIEJSCU W LATACH 1941-43 OKUPANT HITLEROWSKI ZAMORDOWAŁ 486 MIESZKAŃCÓW BIAŁOWIEŻY I OKOLIC / CZEŚĆ ICH PAMIĘCI".

 BAKAŁARZEWO, gm. Bakałarzewo, pow. Suwałki, założony w k. XVIII w.,  nad J. Szumowo, pow.  0,9 - 1,05 ha ( obecnie działka o powierzchni -1,0519 ha), zachowanych kilkanaście nagrobków z przełomu XIX i XX w., Cmentarz wpisany jest do rejestru  zabytków pod nr 741 ( d. suwalskiego) decyzją z dnia  27.11.1989r. 

 BERŻNIKI FOLWARK, gm. Sejny, pow. 0,3000 ha, ( obecnie działka o powierzchnii - 0,2825 ha),  brak nagrobków.

 BIAŁY LASEK ( uroczysko) - BIAŁOWIEŻA, gm. Białowieża, pow. Hajnówka.  Miejsce Pamięci Narodowej– na terenie żwirowni „Pererow” 02 sierpnia 1941r. Niemcy ( 322 Batalion) rozstrzelali 72 osoby, w tym 6 mężczyzn narodowości żydowskiej.

 BIAŁYSTOK, ul. WSCHODNIA, ( Bagnówka) tzw. nowy, założomy w k. XIX w. (ok. 1892r.), zajmował powierzchnię ok. 12,5000 ha, zachowany częściowo na powierzchni ok. 10 ha. Na pozostałej części zbudowano osiedle domków jednorodzinnych. Zachowanych około 6.000 nagrobków. Na terenie cmentarza, w pobliżu zbiorowej mogiły, znajduje się obelisk upamiętniający ofiary pogromu z 1906 roku. Pierwotnie obelisk otoczony był szczelnie ze wszystkich stron  macewami. Okolicznościowe epitafium znajdujące się na jego powierzchni, w języku hebrajskim skomponował słynny poeta Zalman Sznejur.  Ostatni pochówek miał miejsce na cmentarzu w 1969 roku. W 1922 roku na cmentarzu zbudowano ohel ( namiot ) poświęcony Chaimowi Halperinowi, ufundowany przez białostockich Żydów z Nowego Jorku. W 1996 roku obelisk po dewastacji, odnowiony został ze środków naczelnego rabina Polski Michaela Schudricha. W okresie powojennym cmentarz był zaniedbany i systematycznie niszczony. Częściowo rozebrano otaczający go mur. W czerwcu 2003 roku ówczesny Podlaski Wojewódzki Konserwator Zabytków, odzyskał  macewę znajdującą się ma posesji przy ul. Balladyny w Białymstoku. Umieszczono ją na jednej z uporządkowanych  kwater od strony ul. Wschodniej. Po przeprowadzonych kontrolach w marcu 2003 roku oraz w sierpniu 2004 roku i wydaniu zaleceń konserwatorskich, na zlecenie Magistratu wykonano prace związane z usunięciem samosiewów drzew i krzewów, odsłaniając zabytkowe nagrobki. Wyremontowano część ogrodzenia od strony cmentarza rzymskokatolickiego. Cmentarz wielokrotnie był dewastowany (rozebrano mur, wielokrotnie niszczono mur uzupełniany w miejscach "dzikich" przedeptów, wywożono macewy - m.in. 28.10.2005 roku stwierdzono w zagłebieniu terenu w sąsiedztwie z cmentarzem rzymskokatolickim przygotowane do wywiezienia granitowe postumenty - szt. 5 i obeliski - szt. 2 - informacja PWKZ przesłana do UM WOŚ i GK w Białymstoku, wykonywano napisy i symbole na nagrobkach i murach). Część pozostałych macew zapadła się w ziemię.  W 2006r. na zaproszenie Centrum Edukacji Obywatelskiej Polska - Izrael przyjechała do Białegostoku grupa z organizacji Akcja Znaku Pokuty - Służba dla Pokoju. Młodzi Niemcy przez cały dzień sprzątali cmentarz. Po nich przyjechało 180 oficerów armii izraelskiej. Cmentarz przy ul. Wschodniej pomagają sprzątać także uczniowie białostockich szkół. W maju 2009 roku prace porządkowe na cmentarzu prowadzili amerykańscy studenci, w maju 2010 roku uczniowie z Zespołu Szkół Elektrycznych w Białymstoku. W sierpniu 2010 roku studenci z Niemiec oraz z Anglii i Rosji z organizacji ASF czyli Akcja Znaku Pokuty / Służba dla  Pokoju wspólnie z Centrum Edukacji Obywatelskiej Polska - Izrael oczyszczali macewy z mchów, myli je oraz przywracali im napisy. Prace porządkowe prowadziła także młodzież z USA i Izraela. W sierpniu 2011r. na zaproszenie Centrum Edukacji Obywatelskiej Polska - Izrael przebywała w Białymstoku młodzież z ASF - z Niemiec, Ukrainy i Izraela, która kontynuowała prace porządkowe oraz wykonywała prace związane z przywracaniem napisów na macewach. Na lata 2012-2014 Magistrat zaplanował usunięcie samosiewów drzew i krzewów z kolejnych 5 kwater. Cmentarz ze względu na posiadane wartości historyczne, artystyczne i naukowe wpisany jest do rejestru zabytków województwa podlaskiego pod nr  A-89 , nr rej.: d. woj. białostockiego 654  decyzją z  dnia 30.12.1987r.

Zinwentaryzowane nagrobki: ∩ RACHELA CÓRKA MOSZE CHACKELESA 1893 ∩ MEITA DEWORA CÓRKA BENJMINA 1895 ∩ CHAJA LAMPERT CÓRKA CIWI HIRSZA LAMPERT k. XIX w. ∩ JEHUDA WENDEL SYN MORDEHAJA 1894 ∩ FAJGEL TIFERMAN CÓRKA GAONA JEHOSZUY ŻONA AWRAHAMA ICCHAKA 1901 ∩ NITEL LIPSZIC k. XIX w. ∩ MALKA LITWIŃSKA CÓRKA ELI CIWI LITWIŃSKIEGO Z KARBINA 1899 ∩ ESTER ROSENTHAL CÓRKA KAPŁANA ZEEW WOLFA 1874 ∩ RACHELA WIGDOROWIC CÓRKA GERSZONA HEFNERA 1902 ∩ FEIGEL CÓRKA SENDERA PERESA 1894 ∩ BILA CÓRKA ISRAELA 1897 ∩ NAT POTOKSKI SYN ARI LEJBA 1914 ∩ MINEM SZUW CÓRKA JOSEFA 1906 ∩ CHANIE ZAWACKA CÓRKA SZLOMY MASZANZNIKA 1902 ∩ ICCHAK GENDELMAN SYN DAWIDA 1909 ∩ KOHEN ELTANAN KAPŁAN SYN JEHUDY 1894 ∩ JAKOW SZAPIRO 1910 ∩ KOHEN MOSZE ROTSZILD SYN JEHUDY HAKONENA 1903 ∩ KOHEN CADOK PRUŻANSKI SYN SZMULA OK.1900 ∩ ICCHAK ZILBERT SYN ELJACHU AKIWY 1912 ∩ SARA RAWIC CÓRKA SZMUELA BER 1897 ∩ RIWKA CÓRKA MANISZA WARSZAWIC 1876 ∩ SARA CÓRKA JAAKOWA MICHELA 1907 ∩ DEWORA CÓRKA SZOELA 1902 ∩ MENACHEM LJUBEL SYN CIWI HIRSZA 1899 ∩  ICCHAK BRISKER SYN AWRAHAMA 1909 ∩ BELA SOPOĆKOWSKA CÓRKA JOSEFA 1908 ∩ RASZA PEREC CÓRKA GAONA ELI 1900 ∩ BECALEL BENDIT SYN BARUCHA 1894 ∩ LEA RACKA CÓRKA AWRAHAMA 1891 ∩ CHAIM ROWIŃSKI SYN CECILA 1905 ∩ MURKA WIGODSKA CÓRKA AWRAHAMA ASZERA Z RODU GINEBURG Z HURONA 1901 ∩ HELKA SZTAJN CÓRKA GERSZONA 1914 ∩ AWRAHAM BORIS SYN ISRAELA 1898 ∩ CHAIM LUBLINER SYN BENJAMINA ZEEW WOLFA 1905 ∩ CHALAWNE SZTAJN SYN ICCHAKA MERKELA 1888 ∩ DEWORA CÓRKA ICCHAKA GOLDBERGA 1906 ∩ ARI LEJB GINSBURG SYN CIWI HAKONENA 1902 ∩ SZLOMO SZTUFLER SYN SZMUELA 1908 ∩ HANDEL LJUBAWSKI CÓRKA SZALOM MARIAN 1907 ∩ ISRAEL RAFALOWSKI 1899 ∩ FALATA BRAMSON 1900 ∩ ZISEL CÓRKA JAAKOWA MORANCA 1908 ∩ CIWI GIZBERG SYN ARIE LEJB HAKONENA 1909 ∩ AWRAHAM CITRON SYN SZNEUR ZELMANA 1904 ∩ JAKOW SOLOWIEJCZYK SYN ICCHAKA PRZEWODNICZĄCEGO GMINY Z HURONA 1904 ∩ ARI LEJB FARBER SYN CHAIMA 1905 ∩ CIWI HIRSZ SMAGLER SYN JEHOSZUY 1906 ∩ ICCHAK LAJWINZOHN SYN MORDECHAJA 1901 ∩ SARA FRISZ CÓRKA GAWRIRIELA 1900 ∩ ZLATA ZILBELMAN CÓRKA MOSZE CHAIMA HALEWI 1907∩DAWID NAFTALI 1894 ∩ ICCHAK ROBINSTEJN SYN ABRAHAMA 1903 ∩ MOSZE LEJB MISZANDZNIK SYN ICCHAKA ELISZERA 1902∩SARA CÓRKA JEHUDY HAKONENA 1894 ∩ LEA 1905 ∩ JAAKOW ZELIG SYN JEHOSZUY 1903 ∩ MEIR ZAK SYN TUWI HAKONENA 1914 ∩ ISRAEL LITWAK SYN JAAKOWA ZEEW  1907 ∩ FEJGEL MEIR CÓRKA SZLOMO 1904/5 ∩ ESTERA REJZEL CÓRKA JAAKOWA HALEWI 1896 ∩ MOHER ABBA MALMED SYN ELISZERA 1901 ∩ JAAKOW SZAJNA SYN ZEEW 1904 ∩ DAWID WILEŃSKI SYN SZMUELA 1899/1900 ∩ ARIE LEJB ok. 1900 ∩ DAWID SIDOROŃSKI SYN JESZEAJA JOSEFA 1910 ∩ ZEEW SELIKES SYN ARI LEJBA 1897 ∩ FEJGEL MOLOJOS CÓRKA NATANA NETA HAKONENA Z SZERISZOWA 1902 ∩ CHAIM BUDZICKI SYN BUDZICKIEGO Z MIŃSKA 1896/7 ∩ JOCHE CÓRKA SYMCHE BERKOWI CZ 1897 ∩ MOSZE KAWLER SYN AWRAHAMA 1913 ∩ BASZA LAZERS CÓRKA CIWI GASZ 1902 ∩ NACHUM ULIŃSKI SYN WASMANA 1902 ∩ ELIZER SYN BENJAMINA 1894 ∩ FRUMA STEIN CÓRKA NATANA 1901 ∩ ATIL EDELSTEIN CÓRKA HERCA 1919 ∩ JAAKOW SZLOM GOLDBERG SYN ELI CHAIMA Z JANOWA 1921 ∩ PASZA BEJLI GUTMAN CÓRKA CIVI 1920 ∩ MENACHEM ZAK SYN JEHUDY LEJBA 1918 ∩ MEIR STURMAK SYN TUDRUSA 1920 ∩ DINA JAGODA CÓRKA JONASZA 1929 ∩ ABRAHAM MENACHOWSKI SYN OSIPA 1909 ∩ SZLOMO HIRSZ EIN 1904 ∩ MARIA GOLDBAUM 1901 ∩ ISRAEL KALIEZKI 1907 ∩ PAN CVI AARON SYN ELJA (...) 1895 ∩ ELIZER SYN SZLOMY RABINOWICZ 1908 ∩ SZLOMO ARIEL SOSZYCKI SYN SZIMEONA SOSZYCKI ZAMORDOWANY PRZEZ MORDERCÓW 1906 ∩ ELIZER  SYN JOSEFA Z TRESTINY 1894 ∩ BARUCH SYN JOSEFA Z TRESTINY 1896

 OFIARY POGROMU 1906 ( imię i nazwisko, wiek)

Awrom Arje Segal       58        Chaje Pesze Segal      50

Zalman Grinberg          43        Icchok Gebel               56

Chaim Gebel                 30        Jona Kon                     26

Fejwel Rybalowska      23        Nose Note Bachrach   21

Menachem Manes Hurwic 19   Icchok Safir                18

Arje Lejb Zakhajm       10        Mojsze Liberman         3

Boruch Elije Frejdkin    62        Szmuel Calewicz         59

Awrom Kac                  49        Mendel Makel             43

Mordechaj Lewin         38        Icchok Gewircman      35

Falk Chmielnik              28         Mordechaj Lapidus    21

Aron Mojsze Lapidus  19         Blume Lapidus            20

Pesze Atlas                 42        Cwi Arje Waincimer    48

Awrom Szymon Epsztejn  35  Icchok Szwarc            24

Mojsze Kustin              22        Zorach Fande             18

Zwi Hirsz Taszman       63        Jehuda Tajeman         51

Awram Icchok Kerszensztejn 47Awrom Grynhojz     26

Pinachas Asz               20        Lejb Chaim Szmid        28

Awrom Machaj            24        Szlomo Furman            22

Zalman Mojsze Lamcewicki 20 Ruwen Szuszan          18

Mojsze Owec               18        Isroel Kustim               3

Josef Burle                  3          Mordechaj Kruglanski 60

Chaim Szapiro             43        Lejzer Ajnsztejn         40

Szejne Ajnsztejn        40        Rachmiel Ajnsztejn     21

Sonia Ajnsztejn          20        Szmuel Ajnsztejn        19

Jakov Surawicz           35      Szlomo Isroel Suszycki 36

Joel Twarkowski         29 Nachum  Jakov Grabowski  27

Awrom Hersz Najfeld  71       Jakov Lewin                 50

Szlomo Pruzanski       43        Szoul Wolf Nowjazki     41   

Szolem Aron Nowik     28       Ajzik Bachrach             24

Zumel Cukerman         22        Mordechaj Szmukler    18

Ichcok Lejb Rawicki    16        Cwi Hirsz Hefner          63

Josel Mendel Gilewic   48       Mojsze Simcha Branski 45

Dawid Ichcok Cemnik  32       Simcha Walejrsztejn    25

Mordechaj Basin        19 Awrom Ichcok Lewartowski 18

Mojsze Berl Pat          16       Arje Lejb Mazur            14

Chana Rubinowska     19      Zlata Fejgel Szlachter    50

Chaim Welwel Szlachter 16  Dawid Chwartowski       15

Tojbe Kac                   71      Rochel Klajnbard            48

Sora Ywrirowska       20      Chana Blume Ginzburg   20

Cywja Gutkin              10

∩ EFRAIM POTOKSKI SYN NATANA 1902 ∩ MEIR SZALOM SYBIRSKI SYN NACHUMA MOSZE SYBIRSKI 1904 ∩ BENIAMIN POTOKSKI SYN NISANA POTOKSKI 1903 ∩  MOSZE CHAIM SYN SZLOMO LEJBA WINIK 1901 ∩ ELIEZER SYN HILELA OK. 1900 ∩ ARIE LEJB OK. 1900 ∩ JEHUDA MAZUR SYN JAAKOWA MAZUR 1898 ∩ JEHUDIT TIDRER CÓRKA JECHASKELA TIDRER 1903 ∩ SZIMEON OK. 1900 ∩ JAAKOW BIBER SYN GERSZONA BIBER  OK. 1900 ∩ CÓRKA PANA NAFTALEGO OK. 1900 ∩ NAJDORF 1917 ∩ JOCHE CÓRKA SYMCHE BERKOWICZ 1897 ∩ GITEL CÓRKA RABINA CHAIMA BRIKERA 1895 ∩ ROZALIA PAPPE  1933 ∩ RABI MEIR SYN RABIEGO TUDRUSA STURMAK ∩ RACHEL HINRA CÓRKA RABIEGO MOSZE CHACKELES ∩ AWRAHAMA BARGALOWSKIEGO 1895 ∩ LEA ok. 1900 ∩ ...ZEEW SYN ARONA 1896 ∩ CHAJA RIWA CÓRKA AWRAHAMA ABA 1893 ∩ ŻONA AWRAHAMA GOTLER 1900 ∩ SARA CÓRKA AWRAHAMA 1892 ∩ HIRSZ WOLF SYN AJZYKA LEJBA 1899 ∩ CHAWA CÓRKA IZRAELA JAAKOWA MINES 1899 ∩ CHAIM MAJRIS SYN SZMUELA REUWENA 1893 ∩ MOSZE ZELMAN SYN PANA GERSZONA NOŻYK 1896 ∩ SARA DWORA CÓRKA ANSZILA 1894 ∩  MORDECHAJ SYN NOHA 1892 ∩ BENCJON SYN ALEKSANDRA BLOCH 1900  ∩ FEJWEL SYN JESZAI BLOCH 1899 ∩ ZUSMAN MEIR SYN ELI SZMUELA KNYSZYŃSKI 1894 ∩ CHAJKA CÓRKA FAJWELA 1897 ∩ MEIR SYN ZEEWA 1894 ∩ MIRIAM GITEL CÓRKA GEDALIE 1895 ∩ JAAKOW DAWID SYN IZRAELA BOROWSKI 1898 ∩ ZELDA CÓRKA ELISZERA 1897 ∩ GEDALI SYN IZREAELA Z RODU LEWITOW ARUSZKES 1893  ∩  ICCHAK GOLDFARB 1897 ∩ AWRAHAM Z WYSOCKIEGO GOLDMAN 1898 ∩ ARI LEJB Z RODU LEWITOW 1896 ∩ ICCHAK SYN MENACHEMA MENDLA MATES 1904 ∩ CHAJA CÓRKA ZEEWA SZNAJDER 1900 ∩ LIPSZA CORKA PANA MEIRA 1894 ∩ FRUMA NAREWSKA CÓRKA PESACHA ŻONA MOSZE CWI NAREWSKIEGO 1894 ∩ GITEL CÓRKA DOW BERA ŻONA LEJBA BITERMANA 1894 ∩ ESTER RACHEL CÓRKA AWRAHAMA ZEEWA 1893 ∩ MERKA LEA CORKA AWIGDORA JANOWER 1894 ∩ CHANA CÓRKA BARUCHA 1892 ∩ ...DOW ARIE SYN MOSZE ZALMANA ABERSZTAJNA 1909 ∩ BENIAMIN BISZKA SYN ELIZERA Z DOMU KOHENOW 1895 ∩ GUTKE GONIĄDZKA CORKA JEHASKELA 1904  ∩ MĘDRZEC NECHEMIA SYN MOSZE....∩ HILDA PESZE CÓRKA CWI HIRSZA PRESA 1896 ∩ AZRIEL NACHMAN SYN JAAKOWA ARIE Z SOKÓŁKI....∩  MALKA RAJZEL CÓRKA RAB. MORDECHAJA ŻONA LEJBA JANOWSKIEGO 1903 ∩ RAB. JAAKOW SYN RAB. MOSZE ICCHOKA KOHENA KACA 1903 ∩ MENDEL SYN ZYSKINDA CZERNICHOWSKI 1915 ∩ TOJWA BESZA 1900 ∩ CÓRKA DOW BERA 1900 ∩FRAJDA CÓRKA ...SUKOT...LPK 1900 ∩ LEJBA CÓRKA SZLOMO GRODZIŃSKI 1903 ∩ JAAKOW 1900 ∩ LEJB SYN SZMUELA Z RODU KOHENOW ok. 1890 ∩ ESTER CÓRKA SZMUELA 1893(?)-4(?) ∩ KAJLA CÓRKA RAB.JOELA ok. 1900 ∩ FAJGA CÓRKA NATANEL 1895 ∩ RYWA FAJGEL CÓRKA SZMEONA JAAKOWA Z RODU KOHENOW 1897  ∩ PESA CÓRKA AARONA 1898 ∩ TOJWA CÓRKA CWI HIRSZA 1894 ∩ RACHEL LEA CÓRKA MORDECHAJA ŻONA ALEKSANDRA OK. 1895 ∩ FEJGA CÓRKA AARONA 1899  ∩ LEA CÓRKA AWRAHAMA Z RODU KOHENOW ŻONA FEDERA 1895 lub 1890 ∩ JAAKOW SYN GERSZONA BIBER OK. 1900 ∩ ...CÓRKA NAFTALEGO OK. 1900 ∩ NAJDORF 1917 ∩ JOCHE CÓRKA SYMCHE BERKOWICZ 1897 ∩ JOSEF SYN BACALELA OK. 1900 ∩ JEHUDA OK. 1900 ∩ MOSZE OK. 1900 ∩ CHAWA CÓRKA MOSZE OK. 1900 ∩ SYN CWI 1903 ∩ ZLATKA RAJZEL WILCIK CÓRKA SZMUELA 1903 ∩ JOHE CÓRKA JOSEFA WILCIK 1903 ∩ ELIZER SYN SZLOMO 1894 ∩ ISACCHAR GOLDBERG SYN JAAKOWA 1906 ∩ JEHIDIT CÓRKA ARIE LEJBA ŻONA IZRAELA CWI 1897 ∩ RAB.JAAKOW JECHASKEL SYN NACHUMA 1897 ∩ MOSZE SYN NACHUMA FALKA KALMANOWICZ 1905 ∩  ITKA CÓRKA DOWA DOMORADZKA 1906 ∩ RAJZEL CÓRKA MOSZE ŻONA SENDERA ARONZONA 1903 ∩ BAJLA CÓRKA MOSZE GWIRCA 1905 ∩  LIBA CÓRKA MORDECHAJA LIPKES 1902 ∩ ZEEW SYN ZEEWA SZNAJDER 1899 ∩ RACHEL LEA CÓRKA... ROZENTAL1898 ∩ TODROS SYN IZRAELA SZTURMAK 1896 ∩ CHAIM NATA SYN ZEEWA HERSZFELD 1897 ∩ LIBA OK.1900 ∩ FRAJDA CÓRKA ABA SZLOMO ŻONA BARUCHA 1897 ∩ RACHEL CÓRKA NOACHA OK.1890 ∩ MOSZE OK. 1900 ∩ ESTER CÓRKA JAAKOWA Ok.1900 ∩ CHANA RACHEL CÓRKA ARIE LEJBA ŻONA MORDECHAJA KRUGLAJNSKI 1906 ∩ CÓRKA JOSEFA PRIWALSKA 1899 ∩ MIRIAM CÓRKA MOSZE LIPA 1905 ∩ RAJCA CÓRKA ELIZERA ŻONA ELI LEJBA CZARNIECKA ∩ 1898 ∩ SZYFRA BASZA CÓRKA JEHOSZUY ŻONA MOSZE SZCZUPAK 1899 ∩ DWASZE ( DWOSZE) CÓRKA CHAIMA DOWA 1896

∩ BENIAMIN SYN JOSEFA 1891-(2?) ∩ TOJWIA LEA CÓRKA JAAKOWA ARIE MISIAKERA OK.1900 ∩ RAJZEL CÓRKA CWI 1894 ∩ JAAKOW SYN JESZAJAHU BERKNER 1909 ∩ DAWID ICCHAK SYN JAAKOWA Z RODU KOHENOW ok. 1917∩  JAAKOW NOACH SYN MOSZE SZLACHTERA 1900 ∩ CHAIM NATA SYN ZEEWA HERSZFELD 1897 ∩ RACHEL LEA CÓRKA .... ROZENTAL 1898 ∩ JOSEF SYN BECALELA OK.1900 ∩ ELIZER SYN SZLOMO 1894 ∩ LEJB .......OWICZ ok. 1902 ∩ AWRAHAM ICCHAK ok. 1905 ∩ MIRIAM CÓRKA IZRAELA ZAK ( ŻAK) 1895 ∩ ...RABINOWICZ 190..(?) ∩ NATAN LUB SYN NATANA 1895 ∩ ICCHAK MENDEL SYN JEKUTIELA BORUCHOWICZ OK.1902 ∩ ICCHAK NACHUM SYN ISZAJACHU 1897 AARON HIRSZ SYN AWRAHAMA LINCZEWSKI 1910 ∩ SZLOMO ZALMAN SYN MOSZE AARONA HIRSZHORN 1904 ∩ MOSZE NAHUM SYN ICCHAKA ZELMANA ASZKENAZY 1895 (98?) ∩ ZELDA CÓRKA LEJBA JAAKOWA LAPIDUS 1898 ∩ RAJZEL CORKA CWI 1894 ∩ BENIAMIN SYN JOSEFA 1891(2?) ∩ JAAKOW SYN JESZAJAHU BERKNER 1909 ∩ DAWID ICCHOK SYN JAAKOWA Z RODU KOHENOW OK.1917 ∩ SZLOMO ZALMAN SYN MOSZE HARONA 1903 ∩ AARON HIRSZ SYN AWRAHAMA LINCZEWSKI 1910 ∩ MOSZE JEHASKEL SYN MONISZA Z RODU KOHENOW ∩ AWRAHAM AJZYK SYN JAAKOWA FIK (PIK) Z HORODNA ( GRODNA) 1894 ∩ MORDECHAJ CWI SYN JEHOSZUA KOSTOW Z HORODNA ( GRODNA) 1901 ∩ JAAKOW NOAH SYN MOSZE SZLACHTERA 1900 ∩ TOJWA CÓRKA HESZELA KACENELLENBOGEN 1906 ∩  LEA CÓRKA DAWIDA ZEEWA 1895 ∩ DOW BER SYN MOSZE SZMUELA DOJLIDZKI 1897 ∩ ESTER WASZLIKOWSKA CÓRKA IZRAELA Z RODU KOHENOW 1906 ∩ ESTER CÓRKA SZLOMO ŻONA KOPELA SZOCHETA 1904 ∩  SARA GUTMAN CÓRKA ZEEWA 1902 ∩ GINENDEL CÓRKA ARI ŻONA JEHUDY MAZUR 1898 ∩ ESTER CÓRKA SZLOMO ŻONA KOPELA SZOCHTERA 1904 ∩ JEHIDIT CÓRKA ARIE LEJBA ŻONA IZRAELA GOLDSZTAJN 1892 ∩ ISACCHAR GOLDBERG SYN JAAKOWA 1906 ∩ ITKA CÓRKA DOWA DOMORADZKA 1906 ∩ MOSZE KALMANOWICZ 1905 ∩ MOSZE SYN AWRAHAMA JAAKOWA WALACH 1894 ∩ GEDALIE KABROWICKI SYN JEHOSZUA 1900 ∩ MEIR MAJLECH SYN CWI 1902 ∩ SZLOMO JEHUDO SYN SZMUELA CWI Z RODU LEWITÓW 1894 ∩ MALKA CÓRKA MORDECHAJA GIMPLA 1898 ∩ MINDEL OK. 1900 ∩ ZELDA OK. 1900 AWRAHAM ICCHAK HENDLER 1900 ∩ RABI IZRAEL SYN RABIEGO JAKOWA LEJBA HALEWI RAFALOWSKIEGO 1899...

"Abram Samuel Herszberg w dzienniku białostockim „Das Noje Łebn” z dn. 26 X 1928 r. (w żargonie) napisał artykuł p.t. Rabini w Białymstoku do dnia dzisiejszego. Wg Herszberga pierwszym rabinem białostockim był Kalman Lichtenstein od 1781, zmarł w r. 1789. Wnuk jego Abraham Lichtenstein napisał po hebr. książkę p.t. „Hatlera Wehamjenia (?) (Nakazy Tory) z przedmową, w której podaje wiadomości o swym dziadku i B-stoku. Następny rabin Szloma vel Salman zmarł w r. 1804. Później był rabin Mojsze Wolf, zaangażowany z Tykocina, zm. 1830. Cmentarz żyd.. w B-stoku założono w r. 1781. Późniejszy cmentarz żyd. założono w r. 1840 przy ul. Bema. Najnowszy cmentarz żyd. założono w r. 1890 przy ul. Wschodniej.” ( JAN GLINKA, TEKA NR 107).

  BIAŁYSTOK, tzw. stary, choleryczny, ul. GEN. BEMA, 1831r. Przed wybuchem II wojny światowej zajmował obszar ok. 1,7 ha. Gdy do miasta dotarła epidemia cholery zmarło na nią ponad tysiąc osób, a według innych szacunków nawet ok. 2 tysiące ludzi. Zaraza spowodowała konieczność wytyczenia kolejnego cmentarza, który zamknięty został na podstawie zarządzenia Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 12 marca 1964 roku. Powodem wystąpienia Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Białymstoku o zamknięcie cmentarza miały być względy użyteczności publicznej. Jako uzasadnienie podano, iż "cmentarz był nie grzebalny od przeszło 100 lat, teren swoim wyglądem ujemnie wpływał na estetykę miasta, a ponadto zgodnie z planem urbanistycznym przeznaczony był pod targowisko". Na cmentarzu, na podstawie planu ogólnego zagospodarowania przestrzennego Białegostoku zatwierdzonego Uchwałą Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku z dnia 11 czerwca 1964r. zrealizowano pierwszą inwestycję na tym terenie - halę targową PSS „SPOŁEM”. W 1968 roku miejską targowicę przeniesiono z Rynku Siennego na teren cmentarza przy ul. Bema. Na nowym targowisku 24 czerwca odbywały się doroczne, tradycyjne jarmarki "Na Jana".  W sierpniu 1986 roku Architekt Miejski zatwierdził plan realizacyjny i wydał pozwolenie na budowę budynku administracyjnego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział Białystok. Targowica funkcjonowała do końca lutego 1992 roku. Wówczas handel z Bema przeniesiono na tereny przy ul. Kawaleryjskiej. Następnie na cmentarzu powstał dziki parking, z którego korzystali klienci hali mięsnej i ZUS. W maju 2001 roku podczas rozbudowy obiektu biurowego ZUS oraz przebudowy i budowy przyłączy infrastruktury technicznej naruszono szczątki ludzkie. 87 fragmentów kości dawnych mieszkańców miasta trafiło do Zakładu Medycyny Sądowej. Dopiero w październiku 2007 roku. w dwóch skrzyniach, przy nadzorze Naczelnego Rabina Polski Michaela Schudricha, wróciły one na miejsce skąd zostały wykopane. W latach 2008-9 wykonano  granitowe i brukowane alejki, a nasadzone bukszpany utworzyły gwiazdę Dawida. Zaplanowano nasadzenie około 500 bukszpanów i 400 mahonii. Pierwszy bukszpan wkopała Lucy Lisowska – przedstawicielka gminy żydowskiej. Porządkowanie kirkutu wykonywane jest na zlecenie magistratu. W 2007 roku z jednej z posesji przy ul. Bema wyjęto dwie macewy, pełniące funkcję stopni schodowych, które następnie przewieziono na teren cmentarza przy ul. Wschodniej. W nocy z 11/12 września 2011r. nieznani sprawcy zniszczyli częściowo gwiazdę Dawida utworzoną z bukszpanu na terenie dawnego cmentarza żydowskiego przy ul. Bema w Białymstoku. W jej wnętrzu z wyrwanych krzewów ułożyli oni swastykę.

 http://www.youtube.com/watch?v=YpwWVARox9c&feature=player_embedded

http://www.wspolczesna.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20110912/REG00/139523257

http://bialystok.gazeta.pl/bialystok/1,35235,10271616,Znowu_swastyka

_na_cmentarzu_zydowskim.html

http://www.rp.pl/artykul/716327.html

   BIAŁYSTOK, ul. KALINOWSKIEGO, przedwojenny adres: MIŃSKA 1,  1752r. ( 1761 lub 1764 r., 1766 r.), rabinacki, powiększany kilkukrotnie do ok. 2,0 ha, zamknięty ok. 1890r. Obecnie Park Centralny z placem zabaw.

W Archiwum Głównym Akt Dawnych w Księdze miejskiej białostockiej zachował się zapis pochodzący z 26 lipca 1752 roku o sprzedaży gruntu przez Adama Ochremowicza ( 26 prętów) i Marcina Adamczuka ( 9 prętów) na rzecz kahału białostockiego z przeznaczeniem na mogiłki żydowskie. Transakcjo dokonano na zlecenie zwierzchności zamkowej z zastrzeżeniem, że kahał nie ma prawa przywłaszczyć sobie więcej gruntu ponad to co się wymierzy.

„Sz. Berenson w „Unsere Łebn” (dzienn. żargon) z 11 VIII 1933 r. w artykule: Kiedy założono pierwszy cmentarz w Białymstoku. Autor zaprzecza twierdzeniu Abrama Sz. Herszberga, jakoby w pinkasie starego domu modlitwy był zapis o założeniu pierwszego cmentarza żyd. w Białymstoku w r. 1781; zarzuca Herszbergowi złe odczytanie tekstu pinkasu. W istocie zapis z dn. 19 miesiąca kisłew 1781 r. brzmi w streszczeniu: pewien Szmul, syn Judy Lejby, dał legat 300 złp. na dom modlitwy (stary) z tym, że sama ma przywozić % rocznie 24 złp. Zaś my, członkowi bractwa Hewre Kadisza, wzięliśmy te 300 zł na kupno ziemi na cmentarz i na naprawę ogrodzenia cmentarnego. Bractwo pod przysięgą zobowiązuje się zadośćuczynić woli testatora w pierwszym dniu miesiąca siwan. Drugi zapis w tymże pinkasie stwierdza, że w r. 1766 założono bractwo Hewre Kadisza. Berenson z tego wnioskuje, że cmentarz musiał być założony w r. 1766.”

           Jan Glinka, badacz dziejów miasta i regionu 4 VIII 1938 roku odwiedził cmentarz w towarzystwie kierownika wydziału oświaty gminy żyd. oraz Beniamina Kamienieckiego, sekretarza gminy żydowskiej.( odczytywali hebrajskie napisy nagrobne). Z jego notatki dowiedzieć się możemy, jak wówczas wyglądał najważniejszy białostocki kirkut: „ od bramy wejściowej w kierunku półn., z nachyleniem ku zachodowi równolegle do ulicy Mińskiej ( jej odcinka prostego), przez cały cmentarz ciągnie się pasmo grobów rabinów, względnie Żydów wybitniejszych. Blisko bramy na początku wzgórza, jest grób rabina Kalmana, syna Mojżesza Józefa. Napis na kamieniu wymienia jego imię, imię ojca, informację, że prowadził wyższą szkołę rabinacką, wreszcie, że zmarł w 1789r. Granitowa płyta (...) W tym samym paśmie, ale już w głębi cmentarza, gdzie wzgórze zaczyna się obniżać, jest grób Izaaka Zabłudowskiego zmarłego w 1865 roku. (Nagrobek składa się)  cztery płyty z piaskowca, bogato płaskorzeźbione, z ozdobami w stylu empire i rokoko; dwie boczne płyty przedstawiają budowlerefundowane przez zmarłego: bożnicę przy ul. Żydowskiej i szpital żydowski przy ul. Pierackiego 15. W tymże paśmie, bliżej grobu rabina Kalmana jest grób Mojżesza Wolfa, rabina - cadyka zmarłego 1830. Wąska (?) płyta granitowa wmurowana w grobowiec *  *) grobowiec rabina Wolfa nosi ślady przebudowy w pocz. XX w. Płyta bez zmian”.

" W r. 1920, podczas inwazji bolszewickiej, chowano znowu na starym cmentarzu z powodu obawy prowadzenia pogrzebów do oddalonego cmentarza nowego. Pochowano wówczas na star. cmentarzu około 50 zwłok, w zachodniej jego części, w stronie ulicy Odeskiej".   - Teki Jana Glinki , Archiwum Państwowe w Białymstoku.

W 1941 roku Niemcy rozpoczęli likwidację cmentarza, wykorzystując nagrobki jako materiał budowlany. Po wojnie, w miejscu cmentarza urządzono Park Centralny, wzniesiono budynek Białostockiego Teatru Lalek,  pozostawiając 1 macewę. Pozostałe zachowane po zniszczeniach wojennych wykorzystano do prac związanych z powojenną odbudową miasta w tym m.in. do budowy murków na Rynku Kościuszki przy Ratuszu. Ostatnie elementy cmentarza w latach 70-tych przysypano ziemią , podczas budowy amfiteatru z okazji Centralnych Dożynek (1973). W 1975 roku na skraju cmentarza od strony ob. Placu Uniwersyteckiego  ( d. Liniarskiego) wzniesiono Pomnik Bohaterów Białostocczyzny wg. projektu Bogdana Chmielewskiego i Mirosława Zbichorskiego, obecnie po zmianie treści pamiątkowych tablic monument znany jest jako Pomnik Bohaterów Ziemi Białostockiej. W 2002 roku dzięki p. Czesławowi Lewocowi nauczycielowi Zespołu Szkół Metalowo-Drzewnych w Białymstoku ówczesny Podlaski Wojewódzki Konserwator Zabytków w Białymstoku odzyskał trzy macewy, wykonane z piaskowca, odnalezione za jedną z szaf znajdujących się w szkole, a przeznaczone, jako znakomity materiał - do ostrzenia noży... Dzięki przytomności umysłu nauczyciela i jego szybkiej reakcji, udało się ocalić jedne z ostatnich nagrobków z nieistniejącego cmentarza ( "Kurier Poranny" z dn. 24.04.2002r. Nr 96 (4402) s. 2). Podejmowane od 2004r. przez Podlaskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków działania skierowane do władz miasta o likwidację murków z wbudowanymi fragmentami macew (Rynek Kościuszki) oraz z basenu fontanny ( bulwary Z. Kościałkowskiego - ul. Legionowa) i przewiezienie ocalałych fragmentów na teren cmentarza przy ul. Wschodniej zrealizowano częściowo dopiero w 2007r., podczas przebudowy rynku. Wzniesienie na skraju Parku Centralnego skrywa w sobie macewy ze zniszczonego cmentarza. Obok wzgórza wzniesiony jest wysoki ceglany mur, przy którym wg relacji białostoczanina ( z dnia 21.05.2004r.), na niewielkiej głębokości znajdują się pochówki. W 2009 roku na "Wschodnią" trafiła macewa odnaleziona niedaleko d. posesji nr 21, przy ul. Kijowskiej, przy wlocie na ul. Żółtą. Ostatnia macewa zachowana in situ na Kalinowskiego, z widoczną inskrypcją w jidysz, w 2007 roku przewieziona została przez Magistrat na cmentarz przy ul. Wschodniej. Lapidarium na Kalinowskiego nie powstało mimo, iż udało się odnaleźć i zabezpieczyć kolejne fragmenty macew. W 2010 roku rozpoczęto remont ......"ulicy Kalinowskiego".

Ostatnie autentyczne, materialne ślady świadczące o historii tego miejsca znikają. Teren cmentarza znajduje się w części miasta wpisanej do rejestru zabytków pod nr rej. 406 ( d. białostockie) pod nr rej. A-286 województwa podlaskiego decyzją z dnia 01.09.1977 r. Brak tablicy informacyjnej o historii tego miejsca....

W 2003r. macewy odnalezione w Niewodnicy Nargielewskiej przewieziono do Białostockiego Muzeum Wsi ( oddział Muzeum Podlaskiego w Białymstoku, Wasilków ul. Nadawki 21 C- d. Osowicze) i ustawiono na symbolicznym cmentarzu z nagrobkami różnych religii i wyznań.  Ustalono, iż do Niewolnicy Nargielewskiej macewy trafiły w latach 60-tych XX w., a pochodziły z jednego z "nieistniejących" cmentarzy w Białymstoku.

  BIAŁYSTOK, Plac Mordechaja Tenenbauma - ul. Żabia, cmentarz gettowy - jak pisał dr Szymon Datner - "jedno z najświętszych miejsc żydowskich w Białymstoku", jedyny w Europie cmentarz żydowski założony podczas II wojny światowej na terenie getta. Utworzony w 1941 roku objął powierzchnię ok. 1 ha. W latach 1945-1949 Żydzi wykupili działki przyległe do cmentarza, dzięki czemu jego obszar poszerzono. Na jego terenie spoczęli ci, którzy zmarli w sposób naturalny, ofiary hitlerowskiego terroru, a także bojownicy powstania. Tutaj spoczął m.in. Icchok Małmed, a także przedwojenny wiceprezydent miasta, znany lekarz- Aleksander Rajgrodzki.  Obecnie w tym miejscu znajduje się zieleniec i bloki mieszkalne. Na skwerze usytuowano Miejsce Pamięci - drugiego co do wielkości powstania przeciw hitlerowcom, które wybuchło w nocy z 15 na 16 sierpnia 1943 roku. Teren cmentarza był ogrodzony drutem oraz częściowo parkanem. Nagrobki były niewielkie i prymitywne, większość macew wykonano z desek i obłożono darnią. W latach 1945-1949 dzięki pomocy Komitetu Ratunkowego Bialystoker Ameryka cmentarz został ogrodzony kamienno-ceglanym murem z bramą. Odnaleziono wówczas masowy grób z ciałami 70 bojowników getta, który znajdował się na składowisku odpadów, obok cmentarza gettowego. Przeprowadzono ekshumację zwłok, które następnie ponownie pochowano, tym razem na cmentarzu żydowskim. Podczas prac na wysypisku śmieci natknięto się na inny dół, w którym znajdowały się zwłoki kobiet, dzieci i niemowląt, usuniętych ze szpitala i rozstrzelanych przez nazistów podczas likwidacji getta. Patolodzy ustalili, że część kobiet i dzieci pogrzebano żywcem. Wszyscy oni zostali pochowani w jednej zbiorowej mogile. Właśnie nad ich grobem w 1947 roku wzniesiono monument, którym Ci którzy przeżyli złożyli hołd bohaterstwu poległych i ich "świętości do życia wiecznego". Jeszcze w 1959 roku cmentarz zamykany był na kłódkę, a klucz przechowywał dozorca. Formalnie opiekę nad cmentarzem do 1975 roku sprawowali pracownicy z Fabryki Pluszu im. Feliksa Kona, następnie organizacja młodzieżowa z Fabryki Wyrobów Runowych "Biruna" znajdującej się przy ul. Marcelego Nowotki 15 ( nazwa ulicy obowiązująca od 1949 roku, nazwa historyczna - ul. Świętojańska, przywrócona w 1989 roku) w Białymstoku, a później załoga "Biruny". Ostatnie pochówki miały miejsce w 1964 roku. W tym samym roku cmentarz został zamknięty decyzją Ministra Gospodarki Komunalnej. 

Podaje się, iż w dniach 5-12 lutego 1943 roku gestapo, formacje SS i policji hitlerowskiej rozstrzelali ok. 1800 Żydów, mieszkańców białostockiego getta. W dniach 16-24 sierpnia 1943 roku hitlerowcy rozstrzelali ok. 3000 osób.

 Dnia 16 sierpnia 1945r. odsłonięto na unikatowym, zabytkowym cmentarzu pomnik Pamięci Ofiar Getta. Pod żydowską gwiazdą znalazł się napis w języku jidysz: „PAMIĘCI 60 000 ŻYDOWSKICH BRACI GETTA BIAŁOSTOCKIEGO ZAMORDOWANYCH PRZEZ NIEMCÓW POŚWIĘCA RESZTKA POZOSTAŁYCH PRZY ŻYCIU ŻYDÓW/ AM ISRAEL HAJ”. ( Naród żyje w Izraelu). Ideę budowy pomnika  popierali polscy politycy, a prace sfinansowała cała społeczność żydowska Białegostoku.

 Dnia 16 sierpnia 1947r. odsłonięto Pomnik bojowników powstania w getcie. W zbiorowej mogile pogrzebano 125 osób. Napis na obelisku w jidysz: „BRATNIA MOGIŁA MĘCZENNIKÓW GETTA BIAŁOSTOCKIEGO, KTÓRZY PADLI W WALCE PRZECIWKO HITLEROWSKIM NAJEŹDŹCOM – MORDERCOM, ZA WOLNOŚĆ I  HONOR NARODU ŻYDOWSKIEGO 1943 - VIII-25-16 ” Na jednym z boków obelisku: „TU SPOCZYWA 125 OSÓB, 70 BOJOWNIKÓW GETTA BIAŁOSTOCKIEGO I 55 MĘCZENNIKÓW ZAMORDOWANYCH PRZEZ SIEPACZY, W TYM 108 MĘŻCZYZN, 12 KOBIET, 4 DZIECI, 1 NIEMOWLĘ”. Napis w języku polskim: "BRATNIA MOGIŁA POWSTAŃCÓW GETTA BIAŁOSTOCKIEGO POLEGŁYCH W BOHATERSKIEJ WALCE Z NIEMIECKIMI BARBARZYŃCAMI ZA WOLNOŚĆ I HONOR NARODU ŻYDOWSKIEGO 16 – 25 – VIII - 1943".

W 5 rocznicę wybuchu powstania wybudowano ohel o charakterze mauzoleum, poświęcony pamięci bojowników getta i partyzantów żydowskich w oddziale „Forojs”. ( rozebrany i zniszczony podczas likwidacji cmentarza).

W 1971roku cmentarz zlikwidowano. Rozebrano trzy pomniki wzniesione staraniem białostockich Żydów. Zbiorowa mogiła bojowników ruchu oporu, symbol żydowskiego bohaterstwa, zniknęła pod nawierzchnią asfaltową. Ekshumację przeprowadził Dział Budowy Zarządu Zieleni Miejskiej w Białymstoku. Wywieziono wszystkie macewy, z których kamienne wg relacji jednej z osób nadzorujących ww.  roboty, wykorzystano do utwardzenia dróg wewnętrznych.

 Polecenie likwidacji cmentarza przyszło z Komitetu Centralnego PZPR. Pod decyzjami podpisali się jednak szefowie Wojewódzkiej i Miejskiej Rady Narodowej. Decyzja o ekshumacji zwłok i likwidacji cmentarza przyszła na fali Marca 1968 roku. Działo się to mimo protestów Towarzystwa Społeczno- Kulturalnego Żydów w Polsce. Zgodę na likwidację cmentarza wyraził m.in. Wojewódzki Konserwator Zabytków. Decyzję tę tłumaczono koniecznością budowy w tym miejscu nowego osiedla mieszkaniowego. Za likwidację cmentarza Zarząd Główny TSKŻ miał otrzymać odszkodowanie w kwocie około 190 tysięcy. W listopadzie 1970 roku przewodniczący WRN zobowiązał przewodniczącego MRN do opracowania w miejsce cmentarza "plastycznego rozwiązania w formie zieleńca wypoczynku biernego z jednoczesnym upamiętnieniem miejsca zagłady Żydów - akcentem plastycznym".

 Ekshumacja trwała od 25 lutego do 5 kwietnia 1971roku. Jak pisał w 1989 roku wiceprezydent Białegostoku : "Wszystkie szczątki zostały złożone do trumien drewnianych i pochowano je w mogile zbiorowej zlokalizowanej na tym cmentarzu zgodnie z projektem zagospodarowania. Znaleziono około 3500 ofiar dorosłych i dzieci". Napis na istniejącym pomniku: "W TYM MIEJSCU ZŁOŻONE SĄ PROCHY OKOŁO 3500 ŻYDÓW POMORDOWANYCH PRZEZ HITLEROWCÓW W AKCJACH EKSTERMINISTYCZNYCH ORAZ POLEGŁYCH PODCZAS POWSTANIA W GETCIE BIAŁOSTOCKIM W SIERPNIU 1943R.".

  W 1993 roku, w 50-tą rocznicę wybuchu powstania teren uporządkowano, urządzając skwer. Co roku, w dniu wybuchu powstania, pod Obeliskiem Powstańców Getta odbywają się uroczystości, w których uczestniczą przedstawiciele ambasady Izraela w Polsce, Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie, przedwojenni białostoccy Żydzi.

 W lipcu 2008 roku radni miejscy większością głosów zdecydowali, że plac na Osiedlu Centrum, na którym znajduje się pomnik Bohaterów Getta, będzie nosić imię Mordechaja Tenenbauma, przywódcy powstania. Większość radnych PiS podczas tego głosowania wstrzymała się od głosu. 

Odkryte w 2009 roku fragmenty bramy ( resztki drewnianego pala w bruku) prowadzącej do getta na ul. Czystej , w pobliżu z ul. Proletariacką, mają zostać zachowane. 

 Uchwała nr XXX/360/08  Rady Miejskiej Białegostoku  z dnia 11 lipca 2008 r. w sprawie nadania nazwy placowi, położonemu w Białymstoku na osiedlu Nr 1 - Centrum.

Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 13 ustawy z dnia 8 marca 1990 roku o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2001 r Nr 142, poz. 15 (  ........)  uchwala się co następuje:

§ 1. Placowi, położonemu w Białymstoku na osiedlu Nr 1 - Centrum, oznaczonemu na szkicu sytuacyjnym stanowiącym załącznik do niniejszej uchwały kolorem żółtym, nadaje się nazwę Plac Mordechaja Tenenbauma.

§ 2. Wykonanie uchwały powierza się Prezydentowi Miasta Białegostoku.

§ 3. Uchwała wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia w Dzienniku Urzędowym Województwa Podlaskiego   

                                                   PRZEWODNICZĄCY RADY

                                                   Włodzimierz Leszek Kusak

 BIAŁYSTOK,  pomiędzy ul. Legionową i Rynkiem Kościuszki za budynkiem  Banku PKO SA, ob. Rynek Kościuszki 7, ok. 1692r.  Dniia 11 lipca 1692 roku Stefan Mikołaj Branicki nadał Żydom przywilej normujący funkcjonowanie w Białymstoku gminy żydowskiej (kahału), w tym m.in. prawo posiadania świątyni i cmentarza, który zlokalizowany został w centrum miasta. W dniu 26.07.1752r. Jan Klemens Branicki, realizujący autorski program przebudowy miasta, zobowiązał chrześcijan do sprzedaży kahałowi białostockiemu gruntów z przeznaczeniem na nowy „kierkut czyli mogiłki żydowskie tuż za Bramą Suraską po prawej stronie”. W sąsiedztwie dawnego cmentarza krawiec Miron Josionowicz w 1770r. otrzymał zezwolenie na budowę browaru. W opisie Inwentarza po śmierci Jana Klemensa Branickiego ( 1772r.) znajduje się zapis: „W Rynku południowym (…) przy budowisku w tyle mogiłki żydowskie dawne oparkanione”. Cmentarz miał więc znajdować się za południową pierzeją Rynku, przy trzeciej od końca posesji, a więc prawie naprzeciwko wylotu ob. ulicy Sienkiewicza. Teren cmentarza zabudowano w XIX w.  W latach 50-tych XX w.  wokół terenu dawnego cmentarza powstała nowa zabudowa, w miejscu zniszczonej podczas wojny. Cmentarz usytuowany w części miasta Białegostoku wpisanej do rejestru zabytków pod nr rej. 406 ( d. białostockie), pod nr rej. A-286 województwa podlaskiego decyzją z dnia 01.09.1977r.

 „Sz. Berenson w „Unsere Łebn” (dzienn. żargon) z 11 VIII 1933 r. w artykule: Kiedy założono pierwszy cmentarz w Białymstoku. Autor zaprzecza twierdzeniu Abrama Sz. Herszberga, jakoby w pinkasie starego domu modlitwy był zapis o założeniu pierwszego cmentarza żyd. w Białymstoku w r. 1781; zarzuca Herszbergowi złe odczytanie tekstu pinkasu. W istocie zapis z dn. 19 miesiąca kisłew 1781 r. brzmi w streszczeniu: pewien Szmul, syn Judy Lejby, dał legat 300 złp. na dom modlitwy (stary) z tym, że sama ma przywozić % rocznie 24 złp. Zaś my, członkowi bractwa Hewre Kadisza, wzięliśmy te 300 zł na kupno ziemi na cmentarz i na naprawę ogrodzenia cmentarnego. Bractwo pod przysięgą zobowiązuje się zadośćuczynić woli testatora w pierwszym dniu miesiąca siwan. Drugi zapis w tymże pinkasie stwierdza, że w r. 1766 założono bractwo Hewre Kadisza. Berenson z tego wnioskuje, że cmentarz musiał być założony w r. 1766.”  ( JAN GLINKA , TEKA 206, Archiwum Państwowe w Białymstoku).

 BIAŁYSTOK, POMNIK WIELKIEJ SYNAGOGI, ob.  ul. Suraska, Wielka Synagoga przy ul. Bożniczej -Wilczej, zbudowana została w latach 1909-1913 według projektu Samuela J. Rabinowicza. 27 czerwca 1941 r. hitlerowskie bataliony policyjne 309 i 316 spaliły synagogę wraz  z około 2000 uwięzionych w niej Żydami ( wg innych przekazów było to  około 700 osób z tolerancją ok. 200-300 osób - mężczyzn, kobiet i dzieci. Pozostałe osoby zginęły tego dnia na terenie miasta). Obecnie na miejscu spalonej synagogi znajduje się pomnik - zniszczona kopuła synagogi oraz monument z tablicą pamiątkową o treści: "ŚWIĘTY WSPANIAŁY NASZ PRZYBYTEK STAŁ SIĘ PASTWĄ OGNIA, 27 CZERWCA 1941 r. 2 000 ŻYDÓW NIEMIECCY MORDERCY SPALILI W NIM ŻYWCEM", ufundowany w 1995 roku przez Żydów białostockich z całego świata oraz Miasto Białystok. Inicjatorzy budowy pomnika Sam Solasz Bialistoker Center N.Y. USA Michał Flikier Związek Białostoczan w Izraelu. Pomnik wykonano wg projektu Marii Dżugały - Sobocińskiej, Stanisława Ostaszewskiego i Dariusza Sobocińskiego. Prochy ofiar mordu zasypane zostały na cmentarzu przy ul. Mińskiej ( ob. Park Centralny przy ul. Kalinowskiego). Wg relacji Szamaja Kizelsztejna ciała przewiezione zostały tam przez Żydów z Bractwa Pogrzebowego. Wg innych relacji : ciała Żydów - popiół z synagogi - wyrzucono do pojemników na śmieci... ( Eva Kracowski, Tobia Cytron). 

Po wojnie, w 1946r. ocalałe wśród zgliszcz, wypalone mury synagogi rozebrano. Był to wówczas jeden z nielicznych istniejących w centrum miasta budynków. Zachowano jednak wówczas zarys fundamentów i w ich wnętrzu wzniesiono niewielki obelisk. W 1958r. na południowej, szczytowej ścianie nowowzniesionego budynku przy ówczesnej  ul. Wesołowskiego 1 ( ob. Suraska) , należącego do Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej ( ob. Region Podlaski NZSS " Solidarność"), wmurowano tablicę pamiątkową wykonaną z białego marmuru, ufundowaną przez Towarzystwo Społeczno- Kulturalne Żydów w Polsce oraz Zarząd Miejski Związku Bojowników o Wolność i Demokrację (ZBOWiD). We wnęce o głębokości ok. 15 cm, na wysokości ok. 240 cm  wmurowano tablicę o wym.: 80 x 45 cm. Treść inskrypcji na tablicy: „ŚWIETLANEJ PAMIĘCI TRZECH/ TYSIĘCY MĘCZENNIKÓW ŻYDOWSKICH/ ŻYWCEM SPALONYCH W DUŻEJ/ SYNAGODZE W BIAŁYMSTOKU/ PRZEZ HITLEROWSKICH MORDERCÓW/ W DNIU 24 CZERWCA 1941 R.”. Dalej sześć wersów ww. tekstu w języku hebrajskim. Poniżej: „ W 15-TĄ ROCZNICĘ POWSTANIA W GETTCIE/ BIAŁOSTOCKIM/ 16. VIII.1943R . 16.VIII.1958R.”//. Pod tablicą znajdował się symboliczny grób otoczony ogrodzeniem z rur stalowych, wspartych na dwóch betonowych słupach. Wewnątrz ogrodzenia rósł wówczas jałowiec sawina. Przed grobem ustawiono prostopadłościenną lastrikową donicę na kwiaty.   

 BIAŁYSTOK, Malmeda 10 - Miejsce Pamięci. Na elewacji bocznej budynku z lat 50-tych XX w. wykonana z czarnego marmuru tablica pamiątkowa o wym.: 99 x 67 cm, z napisem w języku polskim i hebrajskim : "TU ZGINĄŁ Z RĄK MORDERCÓW/ HITLEROWSKICH 8.II.1943 R./ ICCHOK MAŁMED / BOHATER BOJOWNIK GETTA/ BIAŁOSTOCKIEGO / CZEŚĆ JEGO PAMIĘCI"//. Pod tablicą umieszczony został symboliczny grób, otoczony słupami połączonymi łańcuchami, o dużych, kolczastych ogniwach. Największy, narożny z zagłębieniem do umieszczenia znicza. 5 lutego 1943r. w trakcie pierwszej likwidacji getta i wysiedlania mieszkańców z budynku przy ul. Kupieckiej 29, jeden z zgromadzonych na ulicy Icchok Malmed, wyciągnął z kieszeni słoik kwasu solnego i oblał nim twarz esesmana. Ten oślepiony wyjął rewolwer i zaczął strzelać. Od jego kul zginął inny nazistowski żołnierz. Icchak Malmed w zamieszaniu zdołał uciec. W ramach odwetu, na rozkaz komendanta gestapo Fritza Friedla Niemcy w pobliskim ogrodzie, pod murem przylegającego zakładu Hamidrash rozstrzelali 100 Żydów zamieszkałych w okolicy - mężczyzn, kobiet i dzeci. Następną grupę Żydów zmuszono do wykopania dużego dołu i pogrzebania ofiar. Grób przysypano cienką warstwą ziemi. Część ofiar wciąż żyła, a ich ręce rozgarniały przysypującą ich ziemię. Dramatyczna akcja wysiedlania i zabijania Żydów, wyprowadzanie i pędzenie do pociągów jadących do Treblinki i Auschwitz trwała do godziny 17-tej. Friedl postawił ultimatum Efrajimowi Baraszowi - zwierzchnikowi Judenratu - jeśli Malmed nie podda się w ciągu doby, następnego dnia zostanie rozstrzelanych 5000 Żydów, a następnie całe getto zostanie zniszczone wraz z wszystkimi mieszkańcami. Barasz będąc świadomym, że naziści nie żartują, wysłał Maledowi wiadomość, aby się poddał i tym samym uratował życie tysięcy Żydów. Następnego dnia rano Malmed oddał się w ręce nazistów. Odwagę Malmeda opisał w swoim pamiętniku Mordechaj Tenenbaum - Tamarof : Malmed zapytany dlaczego zabił hitlerowskiego żołnierza odparł :"Nienawidzę was. Żałuję, że zabiłem tylko jednego. Na moich oczach zamordowaliście moich rodziców. Na moich oczach zamordowaliście dziesięć tysięcy Żydów w Słonimiu. Ani trochę nie żałuję tego co zrobiłem". Próby przekazania trucizny do więzienia nie powiodły się. Następnego ranka, po ciężkich torturach Malmed został powieszony na placu, przed siedzibą Judenratu ( gdzie dziś znajduje się tablica pamiątkowa). Do ostatnich chwil przeklinał nazistowskich morderców. Po kilku minutach od powieszenia sznur, na którym wisiał pękł i jego ciało spadło na ziemię. Hitlerowcy natychmiast ostrzelali ciało bohatera z karabinów maszynowych i ponownie powiesili na 48 godzin. Pochowano go na cmentarzu gettowym. Na jego grobie stanęła drewniana macewa z napisem: " Bohaterowi - Cześć". Ulica, przy której został stracony dziś nosi jego imię.

Ulica Kupiecka biegła wówczas przez środek getta. To właśnie tutaj znajdowała jedna z prowadzących do niego bram. Pozostałe znajdowały się przy ul. Jurowieckiej i Czystej. Powojenna odbudowa miasta wprowadziła nową zabudowę, która zatarła klimat i zmieniła charakter dawnej ulicy. Pozostały dwa drewniane domy, a ostatnie kamienice, pamiętające tamte wydarzenia, znaleźć można jeszcze w okolicznych podwórzach, już ostatnie......

 Miejska Rada Narodowa w Białymstoku na posiedzeniu w dniu 28 lutego 1946 r. w uznaniu  czynu Małmeda Icchoka, który przeciwstawił się terrorowi niemieckiemu w getcie białostockim, za co został powieszony w bramie domu przy ulicy Kupieckiej uchwala:

1. Przemianować ulicę Kupiecką w Białymstoku na ulicę imienia Małmeda Icchoka.
2. Po przemianowaniu ul. Kupieckiej w Białymstoku obok jej nowej nazwy pozostawić również tablicę orientacyjną ze starą nazwą ul. Kupieckiej.

 (AP w Białymstoku, ZMB 1944-1950, , Protokół nr 18 z posiedzenia MRN w Białymstoku w dniu 28 lutego 1946 r. sygn. 1B).

OBSZAR GETTA NA: PLAN DER STADT BIALYSTOK MAPSTAB. 1:10000 1942      

W GÓRĘ

 BIAŁYSTOK, LAS PIETRASZE - Miejsce Pamięci "Las Pietrasze", gdzie w 7 zbiorowych mogiłach leżą prochy ofiar hitlerowców: 5.000  białostockich Żydów  (podawane są także liczby pomiędzy 3000, a 4000)rozstrzelanych w dn. 3 i 12 lipca 1941r oraz ok. 100 Polaków i Białorusinów pomordowanych w latach późniejszych. Na terenie 62 groby indywidualne, pomnik ofiar. Napis - oznaczenie Miejsca Pamięci, znajdujący się pierwotnie na metalowej tablicy, przed dojściem do pomnika: „MIEJSCE UŚWIĘCONE KRWIĄ OKOŁO / 5000 ŻYDÓW ZAMORDOWANYCH / W DN. 3 i 12-VII-1941 r. ORAZ OKOŁO 100 / POLAKÓW I BIAŁORUSINÓW ZAMO- / RDOWANYCH W PÓŹNIEJSZYM CZASIE”//.  Napis znajdujący się obecnie na granitowej tablicy umieszczonej na pomniku: " KU CZCI / BIAŁOSTOCZAN / PIERWSZYCH OFIAR HITLERYZMU / 5000 ŻYDÓW/ ZAMORDOWANYCH / W DNIACH 3 i 12.VII.1941 / ORAZ / 100 POLAKÓW/ i BIAŁORUSINÓW/ ZAMORDOWANYCH / W OKRESIE PÓŹNIEJSZYM"//. Historia wydarzeń w Lasku Pietrasze opisana jest w tomie wspomnień Felicji Nowak, zatytułowanym "Moja gwiazda”.

  " W Białymstoku hitlerowcy użyli podstępu, aby zgromadzić przedstawicieli żydowskiej inteligencji, a szególnie prawników. Ogłosili więc, że mają oni stawić się w dniu 3 lipca 1941 r. w komendanturze miasta mieszczącej się przy ul. Warszawskiej w gmachu obecnego banku. Przybyło około 300 osób, byli to wyłącznie mężczyźni. Po wypędzeniu na ulicę polecono im ustawić się w kolumnę i pognano na Pietrasze bijąc w drodze kolbami karabinów i pałkami. Następnie rozstrzelano nad znajdującymi się tam, wykopanymi zresztą wcześniej dołami i rowami. Aby mieć pretekst do masakry na większą skalę hitlerowcy dopuścili się prowokacji. Miała ona miejsce w dniu 12 lipca 1941r. nazywanego odtąd przez Żydów "czarną sobotą". Tego dnia na zbiórkę batalionu policyjnego nie stawiło się pięciu funkcjonariuszy. Jak się okazało później, wprawili się oni wówczas w stan nietrzeźwy i zajęli rabunkiem na własny rachunek. Obecny podczas zbiórki gen. von den Bach bezpodstawnie przyjął, iż wspomniani Niemcy zostali zamordowani przez Żydów i zarządził środki odwetowe. Dowódca pułku policyjnego oraz jego podkomendni niezwłocznie urządzili obławę na ulicach miasta. Żydów - przeważnie młodych mężczyzn - spędzano na stadion żydowski skąd przewożono ich samochodami ciężarowymi na Pietrasze i tam rozstrzeliwano. Nie zaprzestano akcji mimo szybkiego "odnalezienia się" rzekomo zamordowanyxh funkcjonariuszy, którzy po prostu spóźnili się na zbiórkę. Liczba ofiar tego "nieporozumienia" wynosiła 2600". ( Waldemar Monkiewicz, Białystok).

BIAŁYSTOK, GRABÓWKA - Miejsce Pamięci - Pomnik Ofiar Wojny. Miejsce największej zbrodni hitlerowskiej na Białostocczyźnie. Cmentarz, położony nieopodal szosy Białystok - Bobrowniki kryje w zbiorowych mogiłach szczątki 16000 Polaków ,Żydów , Białorusinów, jeńców sowieckich zamordowanych przez hitlerowców w latach 1941 - 1944. Wiosną 1944r. gdy zbliżała się ofensywa wojsk radzieckich Niemcy ( Komando 1005) zacierając ślady zbrodni wydobyli i spalili zwłoki z trzech zbiorowych mogił.  Po wojnie odkryto siedemnaście zbiorowych mogił , tworzących trzy cmentarze. Pomnik Ofiar Wojny wg projektu S.Wakulińskiego, wykonany przez J.L.Filarskiego i B.Kierszniewskiego w 1973r. Kompozycja z piaskowca przedstawia umęczoną skutą kajdanami postać symbolizującą ofiary mordu na tle stylizowanej, wznoszącej się nad nią zaciśniętej pięści. Napis: "W HOŁDZIE OFIAROM HITLEROWSKIEGO LUDOBÓJSTWA SPOŁECZEŃSTWO POWIATU BIAŁOSTOCKIEGO 1973". Obrzeża mogił odnowiono w 2005r.

 BIAŁYSTOK, KAWALERYJSKA - SŁAWIŃSKIEGO, na terenie koszar dawnego 11 Charkowskiego Pułku Ułanów Rosyjskich, późn. 10 Pułku Ułanów  Litewskich, obecnie na zapleczu koszar. Miejsce egzekucji jeńców Armii Radzieckiej,  a także Polaków i  Żydów, o czym brak było informacji na pamiątkowych tablicach i głazie stanowiących element okazałego pomnika, ... gdy jeszcze istniały.  Obecnie (2009r.) dawne Miejsce Pamięci Narodowej zdewastowane, zniszczone - śmietnik. Brak pamiątkowej tablicy oraz  napisów na głazie - zerwano  liternictwo wykonane  z brązu. Na murze, w miejscu egzekucji i pochówków wymalowane farbami w sprayu obraźliwe symbole i napisy… W 2010 roku teren uporządkowano, mur otynkowano usuwając napisy.

 W 1984 roku zbudowano pomnik upamiętniający 3000 jeńców radzieckich, którzy zginęli na terenie koszar w latach 1941 - 44.  Oryginalne, nieistniejące napisy zawierały treść: „ W LATACH 1941- 1943 NA TYM TERENIE WŁADZE HITLEROWSKIE UTWORZYŁY OBÓZ JENIECKI W KTÓRYM PRZEBYWAŁO OKOŁO 11 TYS. ŻOŁNIERZY ARMII RADZIECKIEJ NA SKUTEK TRAGICZNYCH WARUNKÓW   NIELUDZKIEGO TRAKTOWANIA I GRUPOWYCH EGZEKUCJI ZGINĘŁO OKOŁO 3 TYSIĘCY JEŃCÓW” ( tablica z brązu o wym.: 50 x 39 x 2cm), oraz: „ŻOŁNIERZOM ARMII RADZIECKIEJ ZAMORDOWANYM W OBOZIE JENIECKIM PRZEZ FASZYSTÓW HITLEROWSKICH W LATACH 1941-1943 ŻOŁNIERZE I PRACOWNICY CYWILNI WRZKB BIAŁYSTOK DN 12-10-1984R. ( litery o wys. 2,5 - 4cm odlane z brązu umieszczone na głazie; WRZKB - Wojskowy Rejonowy Zarząd Kwaterunkowo - Budowlany). Głaz na podmurówce z bloków granitowych, otoczony murem.

 Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego uchwalony uchwałą Rady Miejskiej Białegostoku dnia 27.10.2008r. przewiduje wydzielenie działki z granicą biegnącą przez....... środek zdewastowanego pomnika i przeznaczenie miejsca, w którym pogrzebano szczątki ofiar ...."na drogę gminną, ulica dojazdowa o szerokości w liniach rozgraniczających od 18,0m do 28,0 m, z jezdnią 1 x 2 pasy ruchu; istnieje możliwość lokalizacji miejsc postojowych" ; Na pozostałym, cmentarnym obszarze: "zabudowa usługowa wraz z urządzeniami towarzyszącymi, miejscami postojowymi i zielenią", "tereny zabudowy mieszkaniowej jednorodzinnej i usługowej". 

  „Białystok. Moja ciocia widziała, jak przy ul. Sławińskiego, tam gdzie w wykopach znaleziono kilka dni temu ludzkie szczątki, Niemcy rozstrzeliwali Żydów - powiedział nam wczoraj Ireneusz Biesinowski, który wychował się właśnie w tej okolicy.

- Ciocia mieszkała przy ul. Żeromskiego. Jej drewniany dom do dziś tam stoi. Jak byłem mały, nieraz opowiadała mi, jak widziała pędzonych przez Niemców Żydów. Mówiła, jak ci ludzie krzyczeli, kiedy zorientowali się, co ich czeka. Kiedy zobaczyli wykopane rowy - wspominał pan Ireneusz, który do dziś pamięta zarys mogił przy ul. Sławińskiego”…. ( „Gazeta Współczesna” z dn.04.06.2008r.)

 Teren dawnych koszar wpisany do rejestru zabytków decyzją nr WKZ-5340/4/95 z dnia 25 X 1995r. pod nr rej. 806. 

 BIELSK PODLASKI, gm. i pow. Bielsk Podlaski, 1807r.,przy drodze do Brańska, ok. 1,5 ha, zniszczony podczas wojny, mogiły zatarte, zachowane pojedyncze macewy i betonowe nagrobki, pomnik poświęcony rozstrzelanym w latach 1941-1944 oraz  współczesne pomniki poświęcone zamordowanym podczas wojny ( dr Naum Lew, rodzina Biernackich). Napis na  lastrikowym pomniku: "MIEJSCE EGZEKUCJI / OBYWATELI POLSKICH / NARODOWOŚCI ŻYDOWSKIEJ / ROZSTRZELANYCH W LATACH / 1941 - 1944 PRZEZ / ŻANDARMERIĘ I GESTAPO / NIEMIEC HITLEROWSKICH / WE WSPÓLNEJ MOGILE SPOCZYWA / PONAD 200 OSÓB / CZEŚĆ ICH PAMIĘCI. / SPOŁECZEŃSTWO BIELSKIE / WRZESIEŃ 1967 R.//. Napis na współczesnym nagrobku w języku polskim i hebrajskim:  „PAMIĘCI MOJEJ RODZINY / ZAMORDOWANI W TREBLINCE/ RACHEL BRENER/ JAKOW (..) CHANA (..) / SONIA (..) / FRUMA GURWIC (…) / D.BRENER Z RODZINĄ/  TEL AVIV //". Napis na pomniku: „DR NAUM LEW / ZMARŁ TRAGICZNIE /W LOCHACH GESTAPO / W BIELSKU PODLASKIM /W ROKU 1942/ W WIEKU LAT 33//”. Napis na leżącej tablicy: „WIECZNY ODPOCZYNEK / DRAGIM RADZICAM / ZGINE (..) W CRASEWOJNY/ BERNACKIM NACHMAN / SEMIONU / HANIE / ZALMAN BELLE / OT BERNACKEGO / SAMUILA I KREWNYCH / ROSJA. (…)”.

 BOĆKI, gm . Bocki, pow. Bielsk Podlaski, 1870r. ( najstarszy nagrobek), ul. Załońska, ok. 60 m na pd. od kościoła parafialnego, ok. 0,6 ha, samosiewy, układ nieczytelny, brak mogił i nagrobków, zniszczony. W 1990r. na terenie cmentarza wzniesiono dwa bloki wielorodzinne, w przeszłości także skład wapna, budynek gospodarczy ...

 BOĆKI, gm. Boćki, pow. Bielsk Podlaski, k. XIX w., 1,2 ha, w pd.-zach. części miejscowości, po pn. stronie drogi do wsi Solniki, na wzgórzu, wśród traw zachowane pojedyncze, betonowe nagrobki (3) oraz fragmenty rozbitych macew. Macewy wykorzystane do prac budowlanych na terenie miejscowości, m.in. do budowy dróg, muru ogrodzenia cmentarza katolickiego.

BRAŃSK,gm. Brańsk, pow. Bielsk Podlaski; 1,4402 ha. Położony na pd.-zach. od miasta przy drodze Brańsk – Brzeźnica. Założony w 1820r. tzw. „stary cmentarz”, w 1852r. powiększony o nową działkę – tzw. nowy cmentarz. Zniszczony podczas II wojny światowej, pierwotny układ uległ zatarciu. Kilkadziesiąt nagrobków pozostało w miejscu ich ustawienia, z pozostałych ponad 100, odnalezionych i odzyskanych na terenie Brańska i okolicznych wsi, po wojnie utworzono lapidarium ( 1988 - 91). Macewy w większości uszkodzone, wykonane są  z piaskowca , kamieni polnych i granitów. Na cmentarzu znajduje się zbiorowa mogiła pomordowanych w 1942r. Teren porośnięty lasem. Wpisany do rejestru  zabytków woj. podlaskiego pod nr rej. A-76, nr rej. d. białostockie : 773  decyzją z dnia 20.10.1993r.

 Dnia 16 września 1941 roku na terenie getta żandarmi hutlerowscy rozstrzelali ok. 70 osób narodowości żydowskij i kilku Polaków. Zwłoki pochowano na cmentarzu.

 Zidentyfikowane nagrobki: ∩ CÓRKA NA(UCZYCIELA) CVI IZRAELA  1897   (5657) ∩ PANI RACHEL CÓRKA PANA JAKUBA HA - KOHEN  1925 5685 ∩ CHAIM MOSZE SYN PANA ABRAHAMA DAWIDA   1908 5668  ∩ PANI PASZA MIRIAM CÓRKA PANA ZELMANA JAKOWA 1913 5673 ∩ CVI SYN PANA SAMUELA JEHUDY1918 5678 ∩ PANI ROZA CÓRKA MO(REJNU) naszego nauczyciela JAKOWA1845 5605 ∩ CÓRKA ABRAHAMA1839 5599∩PAN ABRAHAM CVI S(YN) N(NAUCZYCIELA) DAWIDA HA- KOENA1847 5607 ∩ PAN MOSZE ELIAHU1915 5675 ∩ PAN ELIAU GERSON  SYN P(ANA) CVI1941 5701 ∩ DAWID BIBER1938 ∩ P(ANI) PAM CÓRKA P(ANA) JAKOWA1931 5691 ∩ AWRAM WERPACHOWSKI1931 ∩ CHAJWA RIWA PRYBUT CÓRKA P(ANA) ARIE LEJBA Z BRAŃSKA 1922 5682 ∩ JAKOW LEJB BŁOGOSŁAWIONEJ PAMIĘCI SYN RABIEGO JAHIELA HA-LEWI1922 5682 ∩ NA(UCZYCIE) MEIR JEHUDA S(YN) P(ANA) JAKOWA1913 5673 ∩ NA(UCZYCIELA) I P(ANA) NACHUMA S(YNA) P(ANA) MOSZE ELIEZERA1921 5681 ∩ PANI RAFIA CÓRKA JOSIFA1890 5650 ∩ PANI CHAJA RIWKA CÓRKA STARCA P(ANA) MOSZE HA-LEWI ŻONA P(ANA) MOSZE JEHUDY SZAMESA1916 5676 ∩ SZMUL ELISZER S(YN) (ANA) JAKOWA ARIE1917 5677 ∩ PANI HINDA CÓRKA P(ANA) ABRAHAMA JOSIFA1895 5655 ∩ P(AN) DOW BER S(YN) N(NAUCZYCIELA) MEIRA1877 5637 ∩ JOSZUA ELCHANAN SYN P(ANA) SZLOMO i P(ANI) LEJA RUCHAMA CÓRKA BENJAMINA 1941 5701 ∩ P(ANI) RACHEL C(ÓRKA) P(ANA) JAKUBA HA-KOHEN 1925 5685 ∩ CHAIM MOSZE S(YN) P(ANA) ABRAHAMA DAWIDA 1908 5668 ∩ PANI PASZA MIRIAM C(ÓRKA) P(ANA) ZELMANA JAKOWA 1913 5673 

CHOROSZCZ, gm. Choroszcz, pow. białostocki, 0,3 ha, Pierwszy nieistniejący, założony  został w  XVI w. u zbiegu obecnych ulic Mickiewicza i Lipowej. Skwer. Funkcje grzebalne pełnił do 1807r.

 CHOROSZCZ, gm. Choroszcz, pow. białostocki, 0,771 ha, XVIII/XIX w., przy drodze w kierunku Łysek,  powstał jako drugi cmentarz.  Zachowało się ok. 100 macew, stale nagrobne, pozostałości oheli . W 1986r. zidentyfikowano ponad 250 nagrobków. Najstarsza miała pochodzić z 1797r., inne z pocz. XIX w. Teren zarośnięty roślinnością, ogrodzony siatką. Funkcje grzebalne pełnił do 1942r. Wpisany do rejestru zabytków pod nr rej. A-86 ( woj. podlaskie), nr rej.: 714 ( d. białostockie)  decyzją z dnia 28.12.1988r.

 Zidentyfikowane nagrobki: ∩ CÓRKA  MEIRA MENUCHA Z DOMU ELI   1815   ∩  ARIEL MEIR LEJB 1870 ∩ RAB. DANIEL SYN SAMUELA 1894 ∩ MIRNA  Z DOMU MICHAIŁA (?)  ∩ CÓRKA  BENIAMINA Z DOMU SZTUB…1894 ∩ SARA CÓRKA ARIE LEJBA 1908 ∩ DINA CÓRKA RAB. Z DOMU ZOJU ∩ SARA GITEL Z DOMU ALEKSANDER 1937 ∩ ROJZE- RAJCA 1910 ∩ FRUMA CÓRKA RAJZEL 1910 1930 ∩ ETKA Z DOMU SZMUEL NAFEN 1871 ∩ MINA Z DOMU NEFTIR 1894 ∩ RACHELA Z DOMU JEJSEF 1903 ∩ RUBIN Z DOMU CHACKIEL SKOTALNIK 1866 ∩ RASZEL ISZE (?) ∩  …RAJZA Z DOMU ABRAMA JELUL 1900 ∩  ITKA Z DOMU MILECH (?) ∩  JAKOW   NEFTIR 1919 ∩ RAB. KALMAN SYN JAKUBA Z DOMU ISRAELA 1913 ∩ TANACH ABINAIL HIKER 1926 ∩ IARA RACCHOW CÓRKA CHAIMA 1889 ∩ CWI JEHUDA SYN RAB. BARUCHA SALOMONA 1891 ∩ MEIR JECHIJEL Z DOMU MEIBEL 1904 ∩  ALEKSANDER SYN BORUCHA 1906 ∩ JASZER SYN ARIE (?) ∩ CHAJE RACHEL (?) ∩ HADON BER 1826 ∩ CHAIM SYN JEHUDY 1855 ∩ SYN RAB. SZLOJMY NEJCHLESA 1920 ∩ RABIN ZANTSMAN 1834 ∩ AARON BANACH 1880 ∩ DANIEL SYN SAMUELA 1894 ∩ ARIE LEJB 1870 ∩ SYN SZLOJMY NAJCHLESA 1920 ∩ HADONEBER SYN HERSZA 1826 ∩ JASZERS SYN ARIE (?) ∩ MEIR JECHIJEL Z DOMU MEJBEL SYN RABINA 1904 ∩ SYN JESIJAŁA 1926 ∩

CIECHANOWIEC , gm. Ciechanowiec., pow. Wys. Maz., powierzchnie cmentarzy: 2,2343 ha oraz 0,1531 - ul. Uszyńska, początki cmentarza sięgają XVII i XVIIIw.. Jedyny ślad - pomnik ofiar ludności narodowości żydowskiej, rozstrzelanej przez Niemców w 1940r. Napis na pomniku głosi: "TU SPOCZYWAJĄ ZWŁOKI OFIAR BARBARZYŃSTWA HITLEROWSKIEGO DOKONANEGO W 1940r. NA 700 OSOBACH LUDNOŚCI ŻYDOWSKIEJ". W 2008 roku w miejscowym gimnazjum realizowano program "Przywróćmy pamięć". Teren cmentarza uporządkowano. W czasie II wojny światowej wyrwane macewy służyły do układania chodników. Po wojnie część z nich, która ocalała trafiła do miejscowego muzeum rolnictwa. Cmentarz wpisany jest do rejestru zabytków decyzją z dn. 18.09.1987r. pod nr rej. 332 ( d. łomżyńskie).

 W listopadzie 1941 roku i w styczniu 1942 roku gestapowcy i żandarmi rozstrzelali 23 mieszkańców Ciechznowca i Wysokiego Mazowieckiego - Polaków i Żydów - za działalność komunistyczną. Zwłoki ofiar zakopano w polu. W 1944 roku dokonano ekshumacji zwłok i 12 ofiar pochowano na cmentarzu żydowskim w Ciechanowcu. Dnia 1 listopada 1943 roku gestapowcy rozstrzelali na terenie miasta 20 Żydów z Ciechanowca. Zwłoki zamordowanych zakopano na placu przy ul. Kuczyńskiej. W 1943 roku żandarmi i policjanci niemieccy stacjonujący w Ciechanowcu rozstrzelali na przedmieściu Polki ok. 700 Żydów. Zwłoki ofiar zakopano obok cmentarza.

W GÓRĘ

CZYŻEW OSADA, gm. Czyżew, pow. Wys. Maz., tzw. "nowy" z lat 20-tych XX w. ,1,3 ha, pierwotnie ogrodzony ceglanym murem, całkowicie zniszczony podczas II wojny światowej oraz po wojnie, , nagrobki wykorzystano jako budulec,  zachowane niewielkie fragmenty nagrobków, młody drzewostan. Na terenie cmentarza "dzikie" wysypisko śmieci.

 DĄBROWA BIAŁOSTOCKA Sokółka, ul. Wyzwolenia, z XVII w., 1,2065 ha, ogrodzony murem ceglanym, zachowana część nagrobków, teren porośnięty lasem, ostatni pochówek odbył się w 1945 roku.  Nagrobki – 269, mogiły – 144. Kamienny pomnik - macewa  z napisem:  "POŚWIĘCONY PAMIĘCI/ ŻYDÓW DĄBROWSKICH/ SPOCZYWAJĄCYCH/ NA CMENTARZU/ I MIEJSCACH ZAGŁADY/ DEPORTOWANYCH/ W LATACH 1939 – 1945// -  FUNDATORZY OGRODZENIA/ RENA HOLSZTEJN, LILLY GRITZ, M.GRABINSKI.//".

 DROHICZYN,  gm. Drohiczyn, pow. Siemiatycze, 1 ćw. XVI w. Położony poza miastem, przy Al. Jaćwieży, ok. 2 km na południowy wschód od jego centrum, po północnej stronie drogi biegnącej wzdłuż rzeki Bug, na wzniesieniu ze skarpą. Cmentarz od północy, wschodu i od południa tj. od drogi wzdłuż rzeki, nie ogrodzony. Wzdłuż zachodniej granicy działki ogrodzenie z siatki na słupach metalowych, stanowiące część ogrodzenia sąsiedniej posesji. Działka cmentarna w kształcie trapezu o powierzchni prawie 0,50 ha, z tego obszar grzebalny z zachowanymi nagrobkami stanowi ok. 0,20 ha. Kompozycja cmentarza nieczytelna. Wzdłuż wschodniej granicy działki porośnięty gęsto rosnącymi drzewami, głównie leszczynami i osikami. Groby i nagrobki zarośnięte trawami i mchem. Zachowanych ok. 70 macew kamiennych, wiele powalonych, pojedynczy nagrobek murowany z cegły zniszczony. Cmentarz niszczony w czasie II wojny światowej i  po jej zakończeniu.

Cmentarz wpisany został do rejestru zabytków województwa podlaskiego, jako ważny element krajobrazu kulturowego dawnej stolicy Podlasia, decyzją z dnia 18.11.2004r. pod nr rej. A-121.

 FILIPÓW, gm. Filipów, pow. Suwałki, 0,9417 ha, zachowało się około 20 nagrobków z XIX i XX w. Ostatni pochówek w 1939 r. Wpisany do rejestru zabytków pod nr rej.: 740 ( d. suwalskiego) decyzją z dnia 27.11.1989r.                       W GÓRĘ

GIEŁCZYŃSKI LAS- Leśnictwo Podgórze, kompleks Czerwony Bór, W latach 1941-1944 Niemcy dokonywali egzekucji pojedynczych i zbiorowych wykorzystując do tego celu rowy, doły, studnie. Dokładna liczba ofiar nie ustalona. Na miejscu egzekucji trzy pomniki ( w trzech głównych miejscach dokonywania egzekucji) i pamiątkowy głaz ufundowany w 1973 roku przez Żydów – łomżyniaków z Izraela. Według dostępnej i zachowanej, szczątkowej, dokumentacji w Giełczynie poniosło śmierć około 12 tys. ofiar- siedem tysięcy Żydów i pięć tysięcy Polaków. M.in. na polecenie szefa łomżyńskiego Gestapo W.Erdbrüggera w sierpniu lub wrześniu 1941 roku rozstrzelano w lesie koło Giełczyna około 3000 Żydów

 GONIĄDZ , gm. Goniądz, pow. Mońki, 1,28 ha, pocz. XIX w., po południowej stronie drogi prowadzącej do Downar, nieopodal cmentarza katolickiego. Cmentarz niemal całkowicie zniszczony w czasie okupacji niemieckiej. Teren porośnięty lasem sosnowym. Zachowało się  10 nagrobków oraz 5 mogił. Najstarszy zidentyfikowany nagrobek pochodzi z 1935r.  - informacja uzyskana od Barbary Tomeckiej, autorski karty ewidencyjnej cmentarza. W końcu czerwca 1941 roku hitlerowcy rozstrzelali w Goniądzu 116 mieszkańców Goniądza, głównie Żydów ( głaz z tablicą pamiątkową na Rynku). W egzekucji brały udział jednostki Wermachtu, żandarmerii i niemieckiej policji pod kierunkiem gestapo. Część zwłok pochowano na cmentarzu żydowskim w Goniądzu, część zakopano na polu w okopach. Po miesiącu hitlerowcy ekshumowali zwłoki pogrzebane w okopach i przenieśli na cmentarz żydowski. Wg innych źródeł w masakrze w Goniądzu zginęło 217 osób. W maju 1944 roku żandarmi przywieźli do Goniądza 2 Polaków i 3 Żydów i tu ich rozstrzelali za przechowywanie Żydów. Zwłoki ofiar zakopano na polu. W maju 1945 roku zwłoki Polaków eksshumowano i pochowano na miejscowym cmentarzu.

פלגי מים תוריד עיני                       

על פטירת

אמי היקרה

והחשובה

מ" חיה בת

ר"  ירוחם  פישל

מגיד מקנישין

אשת ר" צבי

  -----------------------------------------

Strumienie wody wytoczy moje oko

nad zejściem

Strumienie wody wytoczy moje oko

nad zejściem

mojej drogiej i czcigodnej mamy

 Pani Chaji córki

pana Jeruchema Fiszla

 Magida (kaznodziei) z Knyszyna

żona pana Cwi

-------------------------------- 

Macewa nr 1 - tłumaczenie Ewa Wroczyńska

GOSIE DUŻE, gm. Kołaki Kościelne, pow. Zambrowski, Cmentarz żydowski z II wojny światowej, w pobliżu stacji kolejowej, na planie prostokąta. W centralnej części granitowy głaz, na którym tablica z napisem. Na cmentarzu spoczywa ok. 1000 Żydów zamordowanych we wrześniu 1941r. W 2005 roku oczyszczono teren mogiły, wykonano nową tablicę pamiątkową i zamontowano ją na pomniku - głazie. Prace finansowane były ze środków własnych Gminy oraz Wojewody Podlaskiego. Wpisany do rejestru zabytków pod nr rej. A-437 ( d. łomżyńskiego) decyzją z dnia 30.12.1991 r.

    06 września 1941r. w lesie koło wsi Gosie Małe wymordowano grupę ok. 500 Żydów w podeszłym wieku lub chorych z Zambrowa. Tego samego dnia przywieziono, także samochodami ciężarowymi, na te samo miejsce i rozstrzelano ok. 450 Żydów z Rutek. Akcją kierował gestapowiec Plaumann z placówki SD i Gestapo w Łomży.

GRAJEWO, gm. i pow. Grajewo, ul. Białostocka, 3 Maja, nie istniejący, całkowicie zniszczony, teren zabudowany po 1945 r., na bloku tablica upamiętniająca cmentarz i miejsce mordu 119 Polaków, Rosjan i Żydów rozstrzelanych 07.08.1941r.

Różne relacje dotyczące liczby ofiar z okresu lipiec - październik 1941r. podają, iż w okresie tym zginęło od 110 do 300 osób narodowości żydowskiej.

GRÓDEK, gm. Gródek, pow. białostocki, XIX/XX w., ok. 1,5 ha, betonowe nagrobki w formie sarkofagów zachowane fragmentarycznie, w czasie wojny wywiezione na budowę drogi. Na cmentarzu masowa mogiła i pomnik zamordowanych w 1943r. przez hitlerowców 35 mieszkańców wsi Popówka. Teren ogrodzono. Wpisany do rejestru zabytków woj. podlaskiego pod nr rej. A-113  , nr rej.794  ( d. białostockie) decyzją z dnia 16.02.1995r.

JABŁONKA KOŚCIELNA, gm. i pow. Wys. Maz. Oba istniejące w przeszłości cmentarze całkowicie zniszczone. Po wojnie na miejscu cmentarza wzniesiono remizę strażacką.

JAŁÓWKA, gm. Michałowo pow. Białystok, 0,3 ha, XIX w., w pn. części miejscowości, po zach. stronie drogi do Bobrownik. Układ nieczytelny. Teren porośnięty lasem, pojedyncze nagrobki, teren nie ogrodzony.gm. Janów pow. Sokółka, 0,99 ha, XIX w., w pn. części miejscowości, po południowej stronie drogi do Kupisk, na planie regularnego prostokąta. Zachowany częściowo z niewielką liczbą nagrobków. Od strony drogi przy wejściu znajdują się pozostałości bramy z 1 poł. XIX w. , widoczne są również fragmenty kamiennego ogrodzenia. Nagrobki i mogiły z 2 poł. XIX w. i 1 poł. XX w. Na cmentarzu samosiewy drzew i krzewów liściastych: kalina, czarny bez, jarzębina. W czasie wojny Niemcy wykorzystywali macewy do budowy dróg. Wpisany do rejestru zabytków woj. podlaskiego pod nr rej. A-112 , nr rej.: 738 ( d. białostockiego) decyzją z dnia 23.03.1993 r.

JANÓW, gm. Janów pow. Sokółka, 0,99 ha, XIX w.  zachowany częściowo z niewielką liczbą nagrobków oraz fragmentami bramy, ogrodzenie kamienne. Wpisany do rejestru zabytków woj. podlaskiego pod nr rej. A-112 , nr rej.: 738 ( d. białostockiego) decyzją z dnia 23.03.1993 r. Dnia 10 czerwca 1941 roku SS-mani i żandarmeria rozstrzelali w Janowie 13 osób - Polaków i Żydów. Zwłoki pochowano na cmentarzu.

JASIONÓWKA, gm. Jasionówka pow. Mońki, ul. Szkolna, po 1750r. prawdopodobnie ok. 1800r.,0,1800 ha, w rozwidleniu dróg na Słomiankę i Korycin, w sąsiedztwie cmentarza katolickiego, W 1985r. naliczono 192 macewy i ok. 500 mogił. Nagrobki osiadłe w gruncie. W 1989r. naliczono ok. 380 macew wykonanych ze zlepieńca, betonu i granitu. W przeszłości także z marmuru, zamawianych m.in. w Białymstoku i Grodnie. Cmentarz w złym stanie zachowania, brak ogrodzenia, relikty kamiennego muru. Wiele macew podczas okupacji i tuż po wojnie wykorzystano w charakterze budulca (m.in. ogródki skalne, krawężniki przy budowie szkoły). Wpisany do rejestru zabytków pod nr rej. 749 ( d. białostockiego) decyzją l.dz. WKZ-5340/11/90 z  dnia 31.12.1990 r.

Dnia 2 sierpnia 1942 roku gestapowcy rozstrzelali 11 Żydów z Jasionówki. Zwłoki zakopano w polu, przy drodze do Knyszyna. Dnia 20 stycznia 1943 roku hitlerowcy rozstrzelali ok. 30 Żydów z Jasionówki. Zwłoki rozstrzelanych pochowano na cmentarzu żydowskim w Jasionówce. 

Zidentyfikowane nagrobki: ∩ ICCHOK  1837 ∩ SZMUEL GUTLIN 1836∩ SZEWEL  SYN ICCHOKA 1778/ 1878 (?) ∩ ABRAHAM SYN MEJER DOVID SEGAL 1850 ∩ HILACH CÓRKA MEHER DOVID SEGAL 1866 ∩ NEHAM 1846 ∩ RABIN ZBARIE 1849 ∩ SZOSZA CÓRKA REBE EILE 1845 ∩ JOSIF SYN SAULA  1838 ∩ SZLOMO MOSZE TEWIE  SYN CHAWESA 1838 ∩ SZMUEL 1829 ∩ SZLOMO SYN ELIZERA 1843 ∩ SCHARIE 1866 ∩ ARIE LEJB 1865 ∩ ABRAHAM 1858 ∩ ABE 1842 ∩ JOSIF 1861 ∩ PESZA 1857 ∩ ICCHOK SYN MEIRA CWI 1857 ∩ HATENDEL 1865 ∩ CHAWES 1866 ∩ CWI 1856 ∩ CHAWE 1857 ∩ ITKA 1862 ∩ CHAMEZ 1862 ∩ PINEL CÓRKA DAWIDA 1866 ∩ CWI ARIE 1865 ∩ LEA CÓRKA JEHUDA SEGAL 1860 ∩ EJTKA 1858 ∩ ROZE CÓRKA DAWIDA NAFTANA1869 ∩ MIRACLE ?) CÓRKA IZRAEL 1872 ∩ CHAIM po 1900 ∩ ESTER CÓRKA DAWIDA 1876 ∩ ELJAHU 1875 ∩ SZLOMO 1830 (?) ∩ FAIGIEL CÓRKA SZAMARJE 1920 ∩ LEA 1916 ∩ ELI (?) ∩ DAWID 1919 ∩ SZOEL 1925 ∩ FRUMA CÓRKA DAWIDA 1918 ∩ AWIASAN 1924 ∩ BEJLA 1925 ∩ REJZEL 1930 ∩ JOSEF SYN AWRAHAMA MOSZE 1935 ∩ CHAJFAC 1928 ∩ DAWID SYN JOSIF NAFTANA 1879 ∩ ABRAHAM  SYN EZRE 1876 ∩ KOBIETA CÓRKA JAKOOWA 1865

JASIONÓWKA, gm. Jasionówka, pow. Mońki, ok. 0,15 ha, nieistniejący, przy dawnej ul. Bożniczej, koło nieistniejącej łaźni,naprzeciw Beye Beth Midrasz, ob. podwórko gospodarskie.. W 1989r. zachowane 3 macewy., w tym jedna z k. XVIIIw.

JEDWABNE, gm. Jedwabne, pow. Łomża, 1,4 ha, ( obecnie działka o powierzchni -1,2964 ha), 1 poł. XIX w.,  przy ul. Krasickiego, na planie zbliżonym do kwadratu, ogrodzony od frontu współczesnym murem z bloków piaskowca, w pozostałej części siatką, usytuowany obok miejsca, w którym dokonano mordu na jedwabińskich Żydach. Zachowanych 29 macew. Pozostałe kamienie nagrobne zapadnięte w ziemię. Ostatnich pochówków dokonano w latach 1940-1943. Stylizowany na macewę pomnik z napisem  w językach polskim i hebrajskim: „CMENTARZ ŻYDOWSKI / W JEDWABNEM/ ZAŁOŻONY W XIX WIEKU// - MIEJSCE WIECZNEGO SPOCZYNKU/ ŻYDÓW Z JEDWABNEGO I OKOLIC/ GROBY ŻYDÓW ZAMORDOWANYCH/ 10 LIPCA 1941/ 15 TAMUZ 5701/ CZEŚĆ ICH PAMIĘCI ! ”  Wpisany do rejestru zabytków pod nr rej. 374 ( d. łomżyńskiego) decyzją z dnia 29.07.1988r.

 JEDWABNE - MOGIŁA POMNIK ,Mogiła-pomnik w miejscu kaźni ludności żydowskiej,  znajduje się ok. 25m od pd. granicy cmentarza,  wpisana do rejestru zabytków pod nr rej.: A-438 ( d. łomżyńskiego) decyzją z dnia 30.12.1991r.

Pomnik upamiętnia wydarzenia z 10 lipca 1941 r. Żydom nakazano zebrać się na rynku, znęcano się nad nimi, zgromadzono ich w stodole i żywcem spalono. Według ustaleń IPN to polscy mieszkańcy z inspiracji Niemców zamordowali co najmniej 340 Żydów. Betonowy obelisk postawiono w 60. rocznicę mordu. Od frontu umieszczona została dębowa nadpalona macewa. Wykonane z kamiennych bloków ogrodzenie wzniesiono na obrysie dawnej stodoły. Napisy na pomniku w Jedwabnem w języku polskim, hebrajskim i jidysz głoszą: "PAMIĘCI / ŻYDÓW Z JEDWABNEGO I OKOLIC / MĘŻCZYZN, KOBIET, DZIECI / WSPÓŁGOSPODARZY TEJ ZIEMI,/ ZAMORDOWANYCH, / ŻYWCEM SPALONYCH / W TYM MIEJSCU  / 10 LIPCA 1941 ROKU. /JEDWABNE /10 LIPCA 2001 R". Na jednej ze ścian pomnika umieszczono tekst modlitwy za zmarłych. Wcześniej, gdy masową zbrodnię przypisywano wyłącznie hitlerowcom, nad resztkami zwęglonych ciał zakopanych w miejscu zbrodni, ustawiono granitowy głaz z napisem. Betonowe słupy  ogrodzenia połączone były ażurowymi, metalowymi przęsłami. Od frontu znajdowała się furtka z emblematem ażurowego orła. Opiekę nad tym miejscem , aż do lat 70-tych XX wieku sprawowało Liceum Ogólnokształcące oraz Koło ZBoWiD w Jedwabnem.

  „ Z powodu tej zbrodni winniśmy błagać o przebaczenie cienie zmarłych i ich rodziny, każdego skrzywdzonego. Dzisiaj jako człowiek, jako obywatel i jako prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, przepraszam. Przepraszam w imieniu swoim i tych Polaków, których sumienie jest poruszone tamtą zbrodnią. W imieniu tych, którzy uważają, że nie można być dumnym z wielkości polskiej historii, nie odczuwając jednocześnie bólu i wstydu z powodu zła, które Polacy wyrządzili innym. (…)”– fragment przemówienia wygłoszonego przez Prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego w Jedwabnem, w obecności ambasadora Izraela Szewacha Weissa,  podczas uroczystości żałobnych 7 lipca 2001 roku. 

17 sierpnia 2010r. kilkunastu studentów z Niemiec, Rosji, Anglii i Polski spędziło cały dzień w Jedwabnem na porządkowaniu Cmentarza Żydowskiego, terenu wokół cmentarza i pomnika poświęconego  Żydom spalonym w stodole w Jedwabnem w 1941 roku. Skoszono trawę, oczyszczano teren z chwastów, wycinano krzewy. Te miejsca były bardzo zaniedbane. Widać, że często odbywają sie tam pijaństwa - butelki po wódce, piwie. Porządkowanie wykonano w ramach projektu zorganizowanego przez Centrum Edukacji Obywatelskiej Polska Izrael i niemiecką organizację ASF - Akcja dla Pokuty i Pokoju. Młodzi ludzie z ogromnym zapałem wykonywali te prace i było widać jak ta praca, właśnie w tym miejscu, jest dla nich ważna.

 31 sierpnia 2011r. odkryto dewastację i zbeszczeszczenie pomnika. Na pomniku zamalowano zieloną farbą wyryte w betonie napisy, wymalowano symbole swastyk. Na ścianie frontowej kamienego muru okalającego pomnik wymalowano na całej jego wysokości  napisy: „NIE PRZEPRASZAM ZA JEDWABNE" - "BYLI ŁATWOPALNI" oraz swastyki, na górnej powierzchni znaki "SS".

http://www.poranny.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20110831/REGION99/822601901

http://bialystok.gazeta.pl/bialystok/1,35235,10209838,Atak_neofaszystow_na

_pomnik_w_Jedwabnem.html

http://www.poranny.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20110901/REGION99/541041706

http://www.poranny.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20110709/MAGAZYN/83778969

JELENIEWO, gm. Jeleniewo pow. Suwałki, XVIII w., 0,4000 ha, stan zachowania odkrytych 31 nagrobków bardzo dobry, ogrodzony, cmentarz po rewaloryzacji, fundator- Herman Storick z żoną Cecilią. Najstarszy nagrobek z 1765 r. , najmłodszy z 1914. Na słupie bramy tablice z napisami w języku polskim i henrajskim :1. CMENTARZ ŻYDOWSKI/ "I ZAMIESZKAM W DOMU/ PANA NA DŁUGIE CZASY"/ PSALM DAWIDA 23"), 2. OBIEKT ZABIYTKOWY. 3. "TE ŻYDOWSKIE CMENTARZE/ SĄ CZĘŚCIĄ NASZEJ/ WSPÓLNEJ PRZESZŁOŚCI./ SĄ TO MIEJSCA/ O GŁĘBOKIM ZNACZENIU/ DUCHOWYM I HISTORYCZNYM./ NIECH MIEJSCA TE ZJEDNOCZĄ/ POLAKÓW I ŻYDÓW/ W OCZEKIWANIU DNIA SĄDU/ I ZMARTWYCHWSTANIA" /- PAPIEŻ JAN PAWEŁ II // , 4. "ELEGIA MIASTECZEK ŻYDOWSKICH - (WYBÓR) / JUŻ NIE MA TYCH MIASTECZEK, GDZIE SZEWC BYŁ POETĄ/ ZEGARMISTRZ FILOZOFEM FRYZJER TRUBADUREM. / NIE MA JUŻ TYCH MIASTECZEK, GDZIE BIBLIJNE PIEŚNI / WIATR ŁĄCZY Z POLSKĄ PIOSNKĄ I SŁOWIAŃSKIM ŻALEM/ GDZIE STARZY ŻYDZI W SADACH POD CIENIEM CZEREŚNI / OPŁAKUJĄ ŚWIĘTE MURY JERUZALEM/ NIE MA JUŻ TYCH MIASTECZEK , PRZEMINĘŁY CIENIEM/ I CIEŃ TEN KŁAŚĆ SIĘ BĘDZIE MIĘDZY NASZE SŁOWA/ NIM SIĘ ZBLIŻĄ BRATERSKO I ZŁĄCZĄ OD NOWA/ DWA NARODY KARMIONE STULECI CIERPIENIEM / ANTONI SŁONIMSKI// . Na cmentarzu pomnik z napisem: „WSPOMINAMY ICH Z MIŁOŚCIĄ/ I W PAMIĘCI POZOSTAJĄ ŻYWI./ POŚWIĘCONE PAMIĘCI JELENIEWSKICH ŻYDÓW,/ KTÓRYCH MIEJSCEM WIECZNEGO SPOCZYNKU/ JEST TEN CMENTARZ/ ORAZ POZOSTAŁYM, DEPORTOWANYM DO/ MIEJSC ZAGŁADY W LATACH/ 1939-1945". Na cokole - "NIECH SPOCZYWAJĄ W SPOKOJU”//. Wpisany do rejestru zabytków pod nr rej. A-917 ( d. suwalskiego) decyzją z dnia 12.10.1992r.

 KLESZCZELE,gm. Kleszczele pow. Hajnówka, przy drodze Kleszczele – Rogacze, 0,27 ha,  2 poł. XIX w. , nieogrodzony, porośnięty lasem sosnowym,  układ nieczytelny, zachowanych ok. 7 nagrobków. Wpisany do rejestru zabytków jako element układu urbanistycznego pod nr rej.: 455 ( d. białostockiego) decyzją z dnia 06.08.1979 r 

Dnia 5 listopada 1943 roku gestapowcy rozstrzelali w Kleszczelach 6 Żydów - kalek. Zwłoki ofiar pogrzebano na cmentarzu żydowskim.

KLONOWNICA I SZCZEBRA, pow. Augustów - miejsce straceń . Z INFORMACJI O DZIAŁALNOŚCI IPN – KOMISJI ŚCIGANIA ZBRODNI PRZECIWKO NARODOWI POLSKIEMU w okresie od 01.01.1008-31.12.2008. : śledztwo S 79/06/Zn w sprawie zabójstw osób cywilnych i jeńców wojennych, dokonanych przez funkcjonariuszy nazistowskich w 1941 r. oraz w 1944 r. w pobliżu Klonownicy i Szczebry, województwo podlaskie. Zebrany materiał dowodowy wykazał, iż w okresie od 26 czerwca 1941 r. do 3 lipca 1941 r. w okolicach Klonownicy funkcjonariusze nazistowscy dopuścili się zabójstwa około 316 osób narodowości polskiej i żydowskiej. Następnie funkcjonariusze nazistowscy w dniach od 10 lipca 1941 r. do 9 sierpnia 1941 r. w pobliżu Szczebry pozbawili życia co najmniej 800 osób narodowości żydowskiej oraz osób podejrzewanych o poglądy komunistyczne, a także jeńców radzieckich. Ponadto w dniu 12 września 1941 r. w pobliżu Szczebry funkcjonariusze III Rzeszy Niemieckiej rozstrzelali co najmniej kilkanaście osób niepełnosprawnych umysłowo. Oprócz tego funkcjonariusze nazistowscy wiosną 1944 r. w pobliżu Klonownicy spalili żywcem w piecu kobietę o nazwisku Leśnicka i jej dwie córki. Wiosną 1944 r. rozpoczęto akcję usuwania śladów masowych egzekucji. Do tego celu wykorzystano około 40 więźniów żydowskich, którzy wydobywali zwłoki, a następnie je palili. W śledztwie ustalono, że rozkazy zamordowania ofiar wydawali Hans Joachim Böhme, Wolfgang Robert Ditrich Ilges, Waldemar Artur August Macholl vel Maćpolowski. Postanowieniem z dnia 7 lipca 2006 r. śledztwo umorzono, z uwagi na to, że, Waldemar Artur August Macholl vel Maćpolowski zmarł, a wobec Hansa Joachima Böhme i Wolfganga Roberta Ditricha Ilgesa postępowania karne co do tych samych czynów zostało prawomocnie zakończone w dniu 7 lipca 2008 r. W przypadku innych sprawców postępowanie zakończono z powodu braku podstaw do wniesienia aktu oskarżenia.

Wg innych opracowań podczas pierwszych egzekucji zginęło w Klonowicy około 200 Żydów.

KNYSZYN, gm. Knyszyn pow. Mońki  powstał na terenie sadzawek królewskich pomiędzy 1750, a 1787r. Cmentarz nowy założono 1927-1928r., ok. 2,5 ha ( 3,4300). Położony ok. 1km na zach. od miasta Układ nieczytelny. Teren cmentarza gęsto porośnięty samosiewami drzew,  zachowanych ok. 700 macew w większości ze zlepieńca. Najstarsza zidentyfikowana macewa pochodzi z 1806r. Wg relacji w części pd. cmentarza zbiorowa mogiła ok. 30 Żydów zamordowanych przez Niemców w czasie II wojny światowej. "Poniżej drugiej strony drogi pozostały wały dookoła sadzawek, zwanych zimochowami, zapełnionych obecnie grobami cmentarza żydowskiego, tworząc rzadko piękne uroczysko". ( M. Goławski, E .Kazimirowski, Białystok Przewodnik po mieście i okolicy, Białystok1939 R.) W październiku 2009r. prace porządkowe na cmentarzu wspólnie z uczniami Zespołu Szkół Ogólnokształcących w Knyszynie przeprowadziła grupa uczniów z Izraela. Spotkanie zorganizowane zostało w ramach projektu „Haverim – Przyjaciele. Spotkania młodzieży polskiej i żydowskiej”.

Na budynku knyszyńskiego Magistratu znajdowała się ufundowana w 1964 roku tablica pamiątkowa z napisami w języku polskim i hebrajskim poświęcona pomordowanym. Dnia 2 listopada 1942 roku podczas masowego wywożenia Żydów z Knyszyna do obozów zagłady, żandarmi i gestapowcy zamordowali 74 Żydów. Zwłoki ofiar pochowano na cmentarzu żydowskim w Knyszynie. Napis na tablicy: " OFIAROM / HITLEROWSKIEGO BARBARZYŃSTWA/ 74 MIESZKAŃCOM KNYSZYNA/ ZAMORDOWANYM/ W DNIU 2 XI 1942 R/ CZEŚĆ ICH PAMIĘCI !/ WRZESIEŃ 1964"//.

Zinwentaryzowane nagrobki: ∩ SZLOMO MORDECHAJ 1928  ∩ ICCHOK SYN ZELMANA 1833 ∩ CÓRKA ARIE 1818 ∩  ELJAHU ARIE SYN ICCHOKA AJZYKA 1908  ∩  GIMPEL ZEL MORDECHAJ 1807 ∩ ELJEZER 1813 ∩ MOTI SYN JAKOWA 1886  ∩ MOSZE ICCHOK SYN GIESLA ORSIKOWSKI 1930  ∩ ESTERA EPSZTAJN 1928 ∩ CHAIM SYN DOW BERA i SARA CÓRKA MENDL 1928  ∩ CWI HIRSZ SYN ISRAELA 1831 ∩ DWOJRA CORKA GERSZONA 1879  ∩ RAB. SYNCH  ∩ LIPA SŁODOWNIK  SYN SYMCHY 1936   ∩ FRUDA RACHEL CÓRKA R(EB) ELIZER 1895 ∩. SIMA BRZEZIŃSKA, MALKA CZESIAR, PERLA BRZEZIŃSKA 1943 ( z l. 70-tych XX w.) ∩ ICCHOK JAKOW SYN MATJAHU 1915 ∩ ABRAM TRAKENBERG SYN REB. SZLOMO AJZIKA 1866 ∩ RAB. CWI ELIZER pocz. XIX w.  ∩ GOLDA KAPŁAN CÓRKA SZAULA 1924  ∩ CHANA CÓRKA CHAIMA NEITIG  I MŁODZIENIEC 1825∩ ZEW WOLF I ARIE LEW KATZ 1829 i 1831 ∩ PERL CÓRKA DAWIDA I ARIE LEJB SYN JAKOWA 1825 ∩ JAHIDIT KRIWALANSKI CÓRKA JOSIFA 1936∩ MATIAHU JAKOW SYN ARIE MANKOWSKI 1935 ∩ CHANACH CHENOCH SYN MORDECHAJA JUNOWICZ 1937  ∩ SORECH SYN CWI 1923 ∩ SZYMON SYN ICCHOKA (?) ∩ ARON SYN MORDECHAJA JASIONOWSKIEGO 1934 ∩ LARI SYN CWI ROZENBLUM 1935 ∩ PESZE CÓRKA REB. ELIZER ZEŁ 1934 (?) ∩ MARIASZA LEA ROZENBERG 1839 ∩ AWRAM  DAWID SYN BORUCHA, KOTINKA 1849 ∩ MENACHEM MENDEL SYN JAKUBA SURASKI 1882 .∩ PEJGEŁ ZAPASNER CÓRKA PANA KOPEŁ 1931 ∩ MEIR SYN ABRAHAMA GRINSZPAN 1932 ∩ RABIN ISER SYN CWI 1895 ∩ ETEL CÓRKA ZACHARA GONIODZKI ( GONIĄDZKI) 1893 (?) ∩ ABRAM ŁOSZOWSKI SYN SYMCHA 1930 ∩  ICCHOK HEIFEC WIELKI CADIK , SYN JEZEKIELA CHEIFECA 1865 ( 1863?)  ∩ CHAIM ARJE SYN EFRAIMA WENISTEIN 1925 ∩  ICCHOK ZASKOWICZ SYN CWI 1927 ∩ LEA GRINSZPAN CÓRKA RAB. BENIAMINA KLEJNERMANA 1931  ∩ MARIASZE CÓRKA RAB. ARONA 1900 ∩ FRUDA RACHEL CÓRKA REB ELIZER 1895 ∩ ICCHOK JAKOW SYN MATIAHU 1915 ∩ ABRAHAM TRAKENBERG SYN REB. SZLOMO AJZYKA TRAKENBERG 1856 ∩ GOLDA KAPŁAN CÓRKA SZAULA 1924 ∩ CWI ELIZER LITMAN (?) 181.... ∩ CHANA CÓRKA CHAIMA NEITING (?) I MŁODZIENIEC 1825 .∩ ZEW WOLF I ARJE LEW KATZ 1829  i 1831 ∩ ARJE LEJB I PANI PERL CÓRKA DAWIDA 1825 ∩ CYWIA ZELA CÓRKA RAB. JEHOSZUA 1819 ∩ SZLOMO NAFTALI HERTZ HAKONEN 1895 ∩ ABRAHAM SYN ARIE 1913 ∩ KOHEN ( KAPŁAN) – (?) ∩ SZLOMO SYN CHAWES 1834 ∩ SZMARJE SYN CWI 1811 ∩ ABRAHAM SYN ICCHOKA 1812 ∩ PEST ( PETI?) MICHA SZOŁEM CÓRKA ABRAHAMA 1806 ∩ CHESZWANS REB. SZMUEL  ICCHOC SYN PESACHA  1833 ∩ JEZEKIEL DAWID BRAJSER KARACINSKI 1922 ∩ RACHELA KULIK CÓRKA REB. SZMUELA ŻONA DAWIDA ICCHOKA KULIK… 1936 ∩ BEJLA CÓRKA ISZAJ HAKONEN 1816 ∩ HILEL SYN SZEWACHA PITKOWSKI 1931∩  SARA PESZE CÓRKA REB. ARONA ICCHOKA ORLANSKI (? ) ∩ CYWIA CÓRKA ZALMAN JAKOOW 1864 ∩ MOSZE SYN JEHUDA 1842 ∩ JEZEKIEL DAWID BRAJSER 1922 ∩ RACHELA CÓRKA PANA CWI LIWNE – (?) ∩ JEHOSZUA ŁAPSZYC SYN ARIE 1937 ∩ MARIASZE LEA ROZENBERG 1839 ∩ ICCHOK ZUSKOWICZ SYN CWI 1927 ∩ SARA CÓRKA ICCHOKA GONIĄDZKI 1880 ∩ SYN JAKOW(A) ŁOPACIŃSKI 1928 ∩ SZLOMO MICHDAL SYN DAWIDA SZTEJN ∩ MARIASZE CORKA ABRAHAMA BADSZYMCZUSKI 1928 ∩ CWI SYN TANCHUMA 1878 ∩ ZEEW WOLF SYN SZMARJE 1830 ∩ CHAJA SARA CÓRKA PANA I. NATANA 1909 ∩ GUTKE CÓRKA NATANA CHAIMA 1869 CIPORA CÓRKA ICCHOKA – (?) ∩ SYMCHE SYN ABRAHAMA 1887 

KOLNO, gm. i pow. Kolno, ul. Aleksandrowska,  zał.1817,  1,72 ha, na planie wydłużonego prostokąta, zachowanych ponad 100 nagrobków w całości lub fragmentach, najstarszy nagrobek z 1824r. W czasie II wojny światowej Niemcy na terenie cmentarza dokonywali egzekucji. Ze wspomnień Szymona Datnera : "5 lipca 1941 roku Niemcy i ich polscy pomocnicy wygnali całą żydowską ludność i zebrali ją wokół pomnika Lenina. Przy akompaniamencie okrutnego bicia i wrzasków statua zostaje rozbita. Gruzy zostają załadowane na wozy, do których wprzęgnięto Żydów w tałesach. (.....) Odprowadzana żartami i śmiechem mieszkańców rusza kolumna Żydów ze śpiewem "Hatikwa" na żydowski cmentarz. (....) Na cmentarzu Żydzi wykopali grób, kazano im modlić się, śpiewać i przy wielkiej radości znęcających się, gruz po statui Lenina zostaje zakopany. Przy wyjściu z cmentarza i zakończeniu "uroczystości", polscy chuligani tworzą szpaler i pałkami biją głowy żydowskie". Mimo zniszczeń cmentarz zalicza się do niewielkiej grupy stosunkowo dobrze zachowanych tego typu obiektów. W 2005r. ogrodzony i uporządkowany dzięki staraniom nowojorskiego rabina Szlomo Bessera oraz Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. Dnia 23 listopada 2005 roku odbyła się ceremonia ponownego otwarcia cmentarza. W uroczystościach uczestniczyli liczni potomkowie Żydów z Kolna przybyli z Izraela i Stanów Zjednoczonych, rabin Besser, znany kantor Yitzchok Halevi oraz przedstawiciele władz lokalnych- burmistrz Kolna i wicestarosta kolneński. Długość wzniesionego ogrodzenia wynosi 560 metrów. Uczniowie z kolneńskiego gimnazjum im. Jana Pawła II zobowiązali się wziąć cmentarz w opiekę i utrzymywać porządek. Cmentarz wpisany został do rejestru zabytków pod  nr rej.  373 ( d. łomżyńskiego) decyzją z dnia 29.07.1988 r.

"Po krótkich przygotowaniach oddziały policyjne wraz z żandarmerią wymordowały wszystkich Żydów zamieszkałych w Kolnie. Najpierw wypędzono ich z domów na rynek pod różnymi zresztą pretekstami (m.in. sprawdzenia dokumentów, skierowania do niecierpiących zwłoki prac itp.), po czym wywożono kolejno na miejsca straceń w pobliżu wsi Kolimagi i Mściwuje. Tam ich rozstrzelano nad wykopanymi przez miejscową ludność dołami".(Waldemar Monkiewicz, Białystok).

KOLIMAGI, gm.Kolno, pow.kolneński, cmentarz z II wojny światowej, położony w lesie, w pobliżu wsi. Cmentarz na planie prostokąta, o pow. 0,15 ha, otoczony ogrodzeniem ze słupów kamiennych, łączonych żeliwnymi łańcuchami. W centralnej części granitowy pomnik z okolicznościowym napisem.  Grób pomordowanej ludności żydowskiej z Kolna i okolic. Latem 1941r. masowa egzekucja wykonana przez Niemców, wymordowano ok. 400 osób. Liczba egzekucji i ofiar nie ustalona. Wg innych żródeł liczba zamordowanych mężczyzn - ok. 1000 osób. W latach 70-tych XX wieku opiekę nad cmentarzem- miejscem masowych straceń, sprawowała Szkoła Podstawowa w Zabielu. Cmentarz wpisany został do rejestru zabytków pod nr rej. A-447 ( d. łomżyńskiego) decyzją z dnia 30.12.1992r.

KOŁAKI KOŚCIELNE , gm. Kołaki, pow. Zambrowski, w pobliżu stacji kolejowej głaz z tablicą na zbiorowej mogile około 1000 Żydów z Rutek i Zambrowa, rozstrzelanych tutaj przez Niemców we wrześniu 1941 roku.

KORYCIN, gm. Korycin pow. Sokółka, 1,1 ha, położony w odległości ok. 2 km na pd.-zach. od miasta, na wschód od szosy do Knyszyna, układ nieczytelny, zachowanych 7 nagrobków, fragment muru, teren zarośnięty krzewami.

KOZARZE – gm. Ciechanowiec, pow. Wys. Maz., cmentarz – mogiła zbiorowa z okresu II wojny światowej, przy drodze do Ciechanowca. W formie prostokąta. Mogiła przykryta płytą betonową, na której umieszczono płytę z memoratywnym napisem. Pochowano tutaj około 200 Polaków, Żydów, jeńców radzieckich rozstrzelanych w latach 1941- 1944. Wpisany do rejestru zabytków pod nr rej.: A-427 decyzją z dnia 30.12.1991 r. ( woj. łomżyńskiego.                                W GÓRĘ

 KRYNKI, gm. Krynki pow. Sokółka, 2,25 ha ,malowniczo położony na zboczu wzgórza opadającym ku dolinie, założony został w 1662r. Żydzi uzyskali wówczas przywilej króla Jana Kazimierza dający im wolność na posiadanie własnej synagogi, założenie cmentarza, uruchomienie rytualnej łaźni ( mykwy). Prawo kupowania  i budowania domów  w Krynkach uzyskali od króla Władysława IV już 01.07.1639 r. Cmentarz składa się z dwóch części- tzw. starej- część wschodnia ( przestał być grzebalny na przełomie XVIII i XIX wieku) oraz  nowej – część zachodnia ( pocz. XIX w.). Mimo zniszczeń cmentarz w Krynkach jest stosunkowo dobrze zachowany (głównie część nowa w ok. 80%) i aktualnie gromadzi ponad 3.000 macew i kamieni nagrobnych. Należy do największych na terenie województwa podlaskiego. Brak bramy ( było kilka), zachowany kamienny mur z 2 poł. XIX w. Brak kaplic grobowych ( oheli), jak też innych obiektów grobowych. W świetle relacji na jego terenie znajdowały się dwie murowane kaplice. Cmentarz stary :Macewy zachowane w bardzo złym stanie, typowe aszkenazyjskie z uproszczoną inskrypcją, przeważnie bez symboliki. Większość wykonana ze zlepieńca. Na uwagę zasługują głównie macewy XVIII-wieczne. Wiele macew zalega powierzchniowo. W końcu lat 90-tych XX w. gromadził ok. 509 macew. Cmentarz nowy: od starego przedzielony szeroką aleją ok. 5-8 m. Zachowało się kilkadziesiąt macew prezentujących wybitne wartości artystyczne. Układ macew regularny, rzędowy. Wiele macew wykonano ze szlifowanego granitu, zlepieńca, zaledwie jedna z betonu. W 2003r. prace porządkowe - Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Społeczny Komitet Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej w Polsce. W 2008r. prace porządkowe na terenie cmentarza – projekt „ Śladami opowieści z przeszłości Podlasia – Międzynarodowy obóz naukowy w Krynkach” – Stowarzyszenie na Rzecz Ziemi Podlaskiej Drumla. W 2010 roku Stowarzyszenie Drumla otrzymało z rąk ambasadora Izraela w Polsce dyplom za działania przyczyniające się do zachowania kultury żydowskiej w Polsce. Cmentarz wpisany został do rejestru zabytków woj. podlaskiego pod nr rej.  A-115  decyzjami z dnia 30.12.1987 r. ( nr 657 d. białostockiego), decyzją  z dnia 16.04.1979 r. ( nr rej. 448 d. białostockiego).

  ZINWENTARYZOWANE NAGROBKI: ∩ BENIAMIN SYN ABRAHAMA 1836 ∩ HILADETH CÓRKA ESTER XIX w. ∩ HILDA 1876 ∩ CHAIM SYN BENIAMINA 1758 ∩ MIHAW 1822 ∩ JEZEHIEL ARIEH 1905 ∩ BACHRACH 1832 ∩ SZEWACH CÓRKA SZEBSELA 1834 ∩ RACHEL CÓRKA LEJBA SZENAPA 1799 ∩ ABRAHAM 1826 ∩ CHAWET 1829 ∩ JENTA POCZ. XX W. ∩ PECIA RASZKIES KNYSZYŃSKA CÓRKA SZMUELA 1913  ∩ NACHUM ANSZYŁ SYN MORDECHAJA KNYSZYŃSKIEGO 1928 ∩ SZMUEL MEIR SYN BECALELA ELKANY 1917  ∩ JEHUDA NACHUM SYN ISRAELA ARIE GARBERA 1934 ∩ JAKOW ISER SYN EFRAIMA KUGELA 1933  ∩ SARA RAJNA CÓRKA JOSIFA 18878 ∩ ISRAEL ISER SYN HILELA 1879 ∩ ELISZER SYN ICHOKA SZYNAUZ pocz.  XX w. ∩ MANES DWUKAMIEŃSKI SYN ICKOWA SZMUELA VEL SOFERA 1932 ∩ SZMUELSON SYN ICHOKA SZYNAPET 1845  ∩ EDER 1877 ∩ MANES ZEW ICHOK SYN JACKOWA SZULIADSKIEGO 1934  ∩ LIWET CÓRKA GERSZONA 1923 ∩ MIRET MECADOK CÓRKA JOSEFA LEWITY 1921 ∩ KIRAH CÓRKA NOSEMA 1890 ∩ RABIN JEHOSZUA SYN ARIEGO 1901  ∩ SZPRYNCE CÓRKA REBEGO ISRAELA MUSAF 1918 ∩ CYPA CÓRKA JOSZUY ICHOKA SKOWRONEK I BAJLI C. MOSZEGO ZEJWA 1920 ∩ CADYK SYN ABRAHAMA JATOWCZYK 1936 ∩ CHAJA LIBA FRYDMANOWA CÓRKA RABINA ELJAHU 1918 ∩ BASZIE CÓRKA HILELA MEJERA 1926  ∩ BENIAMIN SYN SZMUELA ICHOKA 1885 ∩ LIBA LACH CÓRKA SZALEMEHA 1904 ∩ KLIJAHU SYN MEIRA 1906 ∩ ELJAHU SYN MEIRA 1906 ∩ SZLOMO SYN ABRAHAMA ABA 1911 ∩ MASZA CÓRKA KLIEZERA MOSZE POCZEBUCKI 1912 ∩ NESKA GROSMAN CÓRKA RABINA SZMUELA 1918 ∩ AWIGAL CÓRKA RABINA MEJERA ZAPSZTEJNA VEL ZAŁKINA 1921-2 ∩ BENIAMIN CHAWES ŁAZIEBNIK 1934

  KUŻNICA gm. Kużnica pow. Sokółka, ok. 0,8133 ha. Rozpanowany na planie nieregularnego wieloboku, ogrodzony metalowym ogrodzeniem z powtarzającym się na przęsłach motywem menory. Zachowane fragmenty kilku nagrobków. Położony we wsch. części miejscowości, po północnej stronie ulicy Podlipskiej, na wzgórzu łagodnie opadającym ku północy. Część cmentarza zdewastowana przez wyrobisko piasku, część  działki zajęta przez drogę. Wg opinii z 1996 roku dr inż. Elżbiety Baniukiewicz: "Cmentarz, kryjący pod darnią nie tylko szczątki zmarłych, ale również fragmenty nagrobków, stanowi zarówno sakrum jak również materialny zapis historii".

 LIPSK, gm. Lipsk pow. Augustów, k. XVIII w.., 0,38 ha, zniszczony w czasie II wojny światowej, zachowany szczątkowo w granicach wyznaczonych przez skarpy, około 30 macew, pomnik z napisem : "ŻYDOM LIPSKIM - MIESZKAŃCY". Opiekę sprawuje Zakład Gospodarki Komunalnej. Wpisany do rejestru zabytków pod nr rej.A-881 ( d. suwalskiego) decyzją z dnia 22.11.1991r.

ŁOMŻA, gm. i pow. Łomża, ul. Woziwodzka i ul. Rybaki – pl. Zielony , tzw. stary, około 1822r., 1,47 ha, na planie prostokąta, z tradycyjnym, rzędowym układem macew. Zniszczony w okresie II wojny światowej, proces dewastacji trwał po wojnie, zachowanych ok. 150- 200 nagrobków, głównie granitowych, najstarsze zachowane z 1832r.  W  latach 1987-1989 uporządkowany.  Cmentarz wpisany do rejestru zabytków  pod nr rej.: A-240 decyzją  z dnia 10.02.1987 r. (d. łomżyńskiego).

ŁOMŻA, gm. i pow. Łomża, ul. Wąska 69 , tzw. nowy, założony w 1882r., gdy ówczesne władze zabroniły pochówków na starym cmentarzu, który był już wówczas przepełniony,  2,5 ha, zniszczony w okresie II wojny światowej, zachowanych ok. 500 nagrobków, dom przedpogrzebowy, obelisk Cwi Hirsza Truskiera, tablice informacyjne. Dom przedpogrzebowy przy cmentarzu zbudowany w latach 20-tych XXw., rozbudowany później o wozownię od zachodu i stróżówkę od wschodu. Jeden z dwóch tego typu obiektów zachowanych na terenie województwa podlaskiego. Murowany z cegły, częściowo otynkowany. Budynek główny na planie prostokąta, dwutraktowy z sienią przejazdową na osi głównej, jednokondygnacjowy, nakryty dachem czterospadowym. Przybudówki nakryte dachami pulpitowymi. We wnętrzu zachowana polichromia w bramie przejazdowej ( zamalowana), posadzka z terakoty ( przykryta podłogą z desek). W 1992r. cmentarz odwiedził prezydent Izraela Chaim Herzog. Tablica pamiątkowa z napisami w języku hebrajskim oraz polskim - " NA PAMIECIA/ ŻYDÓW LOMŻA / KTÓRYCH NIEMA"- "2002"//. W 2008 roku młodzież z Izraela i Łomży w ramach programu "Bliżej siebie" porządkowała kirkut. Cmentarz wpisany jest do rejestru zabytków wraz z aleją dojazdową pod nr rej. A-241 decyzją z dnia  10.02.1987 r. Dom przedpogrzebowy wpisany do rejestru zabytków decyzją z dnia 23.02.1987r. pod nr rej. A-242 ( d. łomżyńskiego).

MICHAŁOWO, gm. Michałowo pow. Białystok, XIX w. , 0,1 ha, ok. 1 km na zach. od Michałowa w pobliżu miejscowości Krynice, zachowało się 25 betonowych i kamiennych nagrobków, nieogrodzony, porośnięty lasem. W 2007r. wolontariusze z Polski, Niemiec i Litwy wykonywali prace porządkowe. Koordynatorem projektu było stowarzyszenie ANAWOJ.

MILEJCZYCE, gm. Milejczyce, pow. Siemiatycze, k. XIX w., 0,36 ha, na południe od cmentarza katolicko - prawosławnego, granice zatarte, mogiły zachowane ponad 660. Wpisany do rejestru zabytków jako element rozplanowania przestrzennego wsi pod nr rej. 560 decyzją z dnia 24.06.1986 i z dnia 25.05.1994r.

MIELNIK, gm. Mielnik. Pow. Siemiatycze, pocz. XIX w. układ nieczytelny, teren porośnięty lasem, nagrobki pochylone, zarośnięte trawą.

MOCZYDŁY, gm. Raczki pow. Suwałki, przed 1800r., ok. 1,2 ha ( obecnie działka o powierzchni - 2,6602 ha), ok. 750 m od Raczek, po zachodniej stronie drogi prowadzącej do wsi Moczydły, na małym wzniesieniu. Ogrodzony płotem z siatki na słupach betonowych, z bramą. Porośnięty sosnami i młodym drzewostanem. Zachowało się kilka płyt nagrobnych. Układ nieczytelny. Wpisany do rejestru zabytków pod nr rej. A-883 decyzją z dnia 25.11.1991r.

MŚCIWUJE, gm. Mały Płock, pow. Kolneński, cmentarz  w lesie z II wojny światowej wpisany do rejestru zabytków pod nr rej. A-443 decyzją z dnia 30.12.1991r. Miejsce masowych egzekucji, w którym Niemcy w latach 1941-1942 zamordowali około 4000 Żydów z Łomży, Stawisk, Małego Płocka i Kolna. W tym samym miejscu hitlerowcy rozstrzelali 29 Polaków, mieszkańców Małego Płocka, w tym 4 rodziny. Ich zwłoki ekshumowano i pochowano na miejscowym cmentarzu. Wiosną 1944r. specjalny oddział hitlerowski w ramach  zacierania śladów zbrodni wydobył z masowych grobów ciała ofiar i spalił. Wydzielony prostokątny teren - miejsce masowych zbrodni, ogrodzono betonowymi słupami połączonymi łańcuchami. We wnętrzu ustawiono pamiątkowy kamień.

 NAREW, gm. Narew pow. Hajnówka 2 poł. XIX w., 0,7 ha, Na pd. od miejscowości, na pn.-zach. od wsi Makówka, w lesie. Zdewastowany, układ nieczytelny, zachowanych około 30 nagrobków wolnostojących, zwalonych, połamanych i 35 płyt.                     W GÓRĘ 

 NAREWKA, gm. Narewka pow. Hajnówka, 2 ćw. XIX w. 1,3 ha, przy drodze do Gruszczawina, zdewastowany po wojnie , zachowało się ponad 200 macew o wysokich wartościach artystycznych, wykonanych z granitu, betonu, piaskowca,  wg dokumentacji ewidencyjnej cmentarza jedna macewa wykonana  w całości z labradorytu- kamień spotykany na Kaukazie, układ cmentarza nieczytelny, las sosnowy,  nie ogrodzony . W czerwcu 2005r. w ramach projektu „ ATLANTYDA” osadzeni z aresztu śledczego w Hajnówce uporządkowali teren cmentarza. Celem programu jak pisał jego autor- Artur Cyruk ,pracownik aresztu, była ochrona przed zaginięciem i zapomnieniem kultur małych społeczności na Podlasiu oraz zapoznanie skazanych z dziedzictwem kulturowym regionu, jego historią i różnorodnością. Przez poznawanie innych kultur skazani uczą się tolerancji, szacunku dla odmienności religijnej, ale również dla własnych korzeni. Prace realizowano za zgodą Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, ówczesnego Podlaskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Białymstoku, wójta gminy Narewka oraz zgodnie z wytycznymi Komisji Rabinicznej ds. Cmentarzy. Za restaurację cmentarza żydowskiego w Narewce kpt Artur Cyruk nagrodzony został dyplomem Ambasady Izraela. W 2011 roku odkryte w fundamentach rozbieranego budynku macewy zabezpieczono, a następnie przewieziono na teren cmentarza. Wpisany do rejestru zabytków województwa podlaskiego pod nr rej. A-99, pod nr: 780 ( d. woj. białostockiego) decyzją z dnia 10.03.1994r.

http://www.shtetlinks.jewishgen.org/narewka/NachtigalCStone.html

Zidentyfikowane nagrobki:∩ CYRYL MALECKI 5696 (1935 r.) ∩ MENACHEM SZLOMO GRABARSKI  XIX/XX w. ∩ CHANA SZTEJNBERG  5691( 1930) ∩ SZIFRA GITEL HALPERN CÓRKA JEHOSHUA 5674( 1914r.) ∩ ELISZER JOSEF MALECKI 5694 ( 1934r.) ∩ JOSIF BIAZKE KAFLAŃSKI 5697 ( 1936) ∩ BEJLA CÓRKA SZLOMO SZAPIRO (1936) ∩ JEHUDA LEJB ABRAMSKI 5685 ( 1925) ∩ MOSZE REISKIND 5680 ( 1919) ∩ LIBA REJZER FABTER ( FAFTER) 5690 (1930) ∩ ABRAHAM MORDECHAJ  5690 ( 1930) ∩ ARON OTENSZTEJN (OTAENSZTEJN) 5698 (1936) ∩ SZYFRA REJZE 5694 (1933) ∩ JEHUDA EJDL BARENBOJM (BARENBAUM) 5692 (1931) ∩ DAWID NEHEA SYN MOSZE 5631 ( 1871) ∩ SZMARIE BISZKIE CHAWEA 5661 (1901) ∩ LIBA CYWIA COHEN 5648 (1888) ∩ DINA 5679 ( 1918) ∩ MORDECHAJ SYN ICCHOKA MANESA RABINOWICZ 5689 (1928) ∩ HILKE (HELKE) WILDER (WALDER) 5684 ( 1923) ∩ CHASZA FEJGIEL EPSZTAJN CÓRKA JEHOSZUA 5692 (1932) ∩ SZEJNA LIBA AUGUSTOWER CÓRKA JEHUDA LEJBA 5689 (1928) ∩ RABIN DAWID GRABARSKI SZRAGA SYN JOELA HILLEL LEWI 5679 ( 1919) ∩ SZMUEL JAKOW SYN SIMCHE BEHGAON 5679 (1918) ∩ FEJGA MASZA CÓRKA DOW   5690? 1927? ∩ SZMUL MORDECHAJ SZMIDT SYN MOSZE XIX/XX∩ SZEWA MINCHA 5695 ( 1935)∩ JOEL ELISZER LIBERMAN 5694 (1934) ∩ ELI CYRALNIK BARUCH SYN BENIAMIN IZAAKA 5687 (1927) ∩ JEHOSZUA JELIN 5696 (1935) ∩ MIREL CÓRKA KIWY ARONA 5697 ( 1935) ∩ DAWID GOLDACKI 5696 (1935) ∩ SZLOMO MOSHE BARYLKOWSKI SYN SZYMARYAHU ∩ CÓRKA MOSZE 5611 ( 1851) ∩ OSZER BIAZKIE  5612 (1851) ∩ ABRAM CWI HALEWI 5634 (1874) ∩ MINCHA ( MINUCHA) 5634 (1873) ∩ CWI JECHIJEL HALEWI 5634 (1873) ∩ CYWIA DEBORA CÓRKA DAWIDA 5670 (1910) ∩ NAFTALI SŁONIMSKI SYN CWI 5687 (1926) ∩ MORDCHE MORDECHAJ ZFAS (CEFAS) 5635 (1874)   

„Moje oczy, moje oczy są                                             "Łzy wypływają z naszych oczu

Ociekające łzami śmierci                                               po śmierci naszego

Mojej matki, mojego                                                      ukochanego. Skromny i

nauczyciela                                                                    uczciwy człowiek, który

Debora, córka                                                              bał się Boga ..."

Dawida Zm.4 Adar 1                                                        

 5670”

 NAREWKA, gm. Narewka pow. Hajnówka, Cmentarz - miejsce masowych straceń, położony ok. 1 km na zachód od Narewki, koło Zabłotoczyzny, w sąsiedztwie bocznicy kolejowej. Teren uporządkowany, ogrodzony. Miejsce straceń – pomnik z 1958r. z  napisem: "MOGIŁA ZBIOROWA/ 500 OSÓB / LUDNOŚCI ŻYDOWSKIEJ  / ZAMORDOWANEJ PRZEZ / OKUPANTA HITLEROWSKIEGO / W DNIU 5 VIII 1941 R./ CZEŚĆ ICH PAMIĘCI"//. W dniu 5 sierpnia 1941 roku hitlerowcy spędzili ludność żydowską Narewki na plac przy remizie straży pożarnej. Kobiety i dzieci do lat ośmiu zamknięte zostały w remizie, skąd następnie wywieziono je do Kobrynia i Prużan. Mężczyzn i chłopców, w tym 282 wysiedlonych z Narewki, zaprowadzono do lasu koło wsi Zabłotowszczyzna i tam na miejscu przeznaczonym do grzebania padłych zwierząt, grupami rozstrzelano. 

NIEMIRÓW, gm. Mielnik, pow. Siemiatycze, ul. Cmentarna, k. XVIII w. zdewastowany, układ nieczytelny, brak nagrobków

NOWOGRÓD, gm. Nowogród pow. Łomża, ul.Poległych, powierzchnia- 1,1 ha, zniszczony w czasie II wojny światowej, zachowane ślady mogił. Po wojnie macewy wykorzystywane były jako materiał budowlany. na terenie cmentarza funkcjonowało pastwisko. W 2007r. 18 macew odzyskano z fundamentów spalonego domu i ustawiono obok jedynej zachowanej in situ. Kilka macew znajduje się w Skansenie Kurpiowskim im. Adama Chętnika w Nowogrodzie.

NOWY DWÓR, pow. Sokólski , gm. Nowy Dwór, założony w XIX w., 0,4300 ha, na wzniesieniu, pomiędzy cmentarzami katolickim, a prawosławnym, zdewastowany, brak nagrobków i śladów cmentarza. Jak pisze Eugeniusz Żuk autor " Zarysu dziejów Nowego Dworu" , w wersji z 1998 r.  : " ...Tylko u wejścia na cmentarz mogłem dostrzec resztki cementowo- ceglanej bramy. Są to tylko fundamenty ongisiejszej bramy głównej. W rogu tego trójkąta ( kształt cmentarza) - vis a vis fundamentów bramy głównej rośnie ok. 3-4 metrowa samotna grusza, która nigdy nie owocuje, mimo, że według relacji kilku mieszkańców N.Dworu ma chyba 100 lat. Dlaczego nie owocuje? Czy dlatego, że na wzgórku? Dlaczego więc nie wysycha? Żyje jest zielona, choć wg relacji kilku mieszkańców N. Dworu nie rośnie (...)".

NUR, gm. Ciechanowiec, pow. Wys. Maz., XIX w., nie istnieje, zniszczony w okresie wojny i po wojnie. Jedyny zachowany materialny ślad - fragment cmentarnego muru. 

ORLA, gm. Orla pow. Bielsk Podlaski, XVII w., ok.  6.0 ha, w pn. części miejscowości, u zbiegu ul. Armii Czerwonej i ul. Żwirki i Wigury. Od wsch. ul. Partyzantów. Układ zatarty, brak nagrobków i śladów cmentarza. Zniszczony przez Niemców w 1941r.- nagrobki wykorzystane do budowy ulic i dróg. Na terenie d. cmentarza zagrody, hydrofornia, remiza strażacka.

ORLA, gm. Orla pow. Bielsk Podlaski. Nowy cmentarz z XIX w. przy drodze do Szczytów, 0,7 ha ( obecnie działka o powierzchni - 1,0748), porośnięty trawą, nieogrodzony,  na niewielkim wyniesieniu obok pól uprawnych,  zachowało się ok. 20 nagrobków. Na jego terenie widoczne są ślady penetracji z użyciem wykrywacza metali. W 2000r. próby uporządkowania terenu cmentarza  w porozumienniu z Fundacją Wiecznej Pamięci podejmował p. Michał Mincewicz - "mieszkaniec Orli, regionalista i dziennikarz". ( Na żydowskim cmentarzu pasą się konie, w: Gazeta Współczesna z dn. 6.07.2000r., Nr 130 ( 14541); "Bogate wspomnienia. Pięć wieków Orli i okolic w fotografii, w: Gazeta Współczesna z dn. 10.09.1998r., Nr 176 (14081).                                                               

PNIEWO, gm. Łomża, pow. łomżyński, Cmentarz - mogiła zbiorowa z okresu II wojny światowej. Na planie prostokąta, ogrodzony, w centralnej części pomnik z drewnianym krzyżem. W pobliżu wsi hitlerowcy dokonali w 1942r. egzekucji kilkuset osób ( ok. 400), w tym 300 Żydów przywiezionych ze wsi Rutki, ( więźniów z Łomży). Na cmentarzu spoczywa także 12 członków Armii Krajowej. Cmentarz - mogiła zbiorowa, wpisany został do rejestru zabytków pod  nr rej.: A-444 decyzją z dnia. 30.12.1991r.

POBIKRY, gm. Ciechanowiec, pow. Wys. Maz.- miejsce pamięci- mogiła zbiorowa ludności Żydowskiej zamordowanej w 1942r. W pobliżu Pobikr przy drodze do wsi Malec. Na planie prostokąta. Napis na płycie memoratywnej - spoczywa tu około 100 Żydów z Ciechanowca zamordowanych 02.12.1942r. oraz około 80 osób zabitych w czasie próby przekroczenia granicy Generalnej Guberni. Cmentarz - mogiła zbiorowa ludności cywilnej wpisany został do rejestru zabytków pod  nr rej.: A-428  decyzją z dnia 30.12.1991r.

PRZEROŚL, gm. Przerośl, pow. Suwałki, 1736r., 0,6 ha ( obecnie działka o powierzchni - 0,6269 ha), zniszczony w czasie II wojny światowej i po wojnie,  stan zły, bez opieki, własność prywatna,  zachowane fragmentarycznie nagrobki. Wpisany do rejestru zabytków pod nr rej. 675 decyzją z dnia 26.08.1989r.

PUŃSK, gm. Puńsk pow. Sejny, Położpny na wzgórzu, przy drodze, do wsi Romaniuki, pocz. XVIII w.,0.66 ha, stan zachowania  zły, zarośnięty roślinnością,  zachowanych kilkanaście fragmentów macew,  oraz fragmenty ogrodzenia

RADZIŁÓW, gm. Radziłów pow. Grajewo, całkowicie zatarty, brak śladów mogił.

7 lipca 1941r. doszło do mordu miejscowej społeczności żydowskiej. Zginęło ok. 800 osób, z czego ok. 500 spalono żywcem. Dokładnej liczby ofiar nie da się oszacować. Mogło zginąć do 1000 - 1500 osób. Relacja z tych tragicznych wydarzeń m.in. w pamiętniku w języku jdysz Chai Finkelsztejn, spisanym w Palestynie w latach 1946–1947.

Napis na pomniku: „W SIERPNIU 1941 R. / FASZYŚCI ZAMORDOWALI / 800 OSÓB NARODOWOŚCI /ŻYDWSKIEJ Z TYCH / 500 OSÓB SPALILI/ ŻYWCEM W STODOLE /CZEŚĆ ICH PAMIĘCI !//”.

 Z INFORMACJI O DZIAŁALNOŚCI INSTYTUTU PAMIĘCI NARODOWEJ – KOMISJI ŚCIGANIA ZBRODNI PRZECIWKO NARODOWI POLSKIEMU w okresie 1 stycznia 2008 r. – 31 grudnia 2008 r. ,Warszawa  2009: 1. Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Białymstoku : Zbrodnie nazistowskie S 15/01/Zn – śledztwo w sprawie zamordowania przez kilkunastu obywateli polskich w dniach 7 i 8 lipca 1941 r. w Radziłowie, województwo podlaskie, od 100 do 1000 osób narodowości żydowskiej. Zebrany materiał dowodowy niniejszego postępowania przygotowawczego wykazał, iż w dniu 7 lipca 1941 r. w godzinach rannych do Radziłowa przyjechali Niemcy, którzy mieli przedstawicielom miasteczka wydać rozkaz oczyszczenia miejscowości z Żydów, nakazując mieszkańcom Radziłowa rozprawienie się z Żydami. Grupa składająca się z co najmniej kilkunastu mieszkańców Radziłowa zgromadziła Żydów na rynku, a następnie zagnała do pustej stodoły, którą po oblaniu benzyną podpaliła. Osoby uciekające z ognia zabijano przy użyciu broni palnej lub przemocą wrzucano do środka. Broń palna, w postaci radzieckich karabinów, została sprawcom wręczona przez Niemców. Liczby ofiar nie można dokładnie ustalić, ale w przybliżeniu szacuje się, że podczas tych zdarzeń pozbawiono życia od 100 do 1000 osób. Inspiracją tych działań było postępowanie żołnierzy niemieckich wobec Żydów bezpośrednio po wkroczeniu do Radziłowa. Nie można też pominąć nastrojów panujących wśród części ludności, wyrażających nieprzychylny, czy wręcz wrogi stosunek do Żydów, z uwagi na kolaborację części ludności żydowskiej w okresie wcześniejszym z okupantem radzieckim. W zgromadzonym materiale aktowym występują nazwiska sprawców – obywateli polskich uczestniczących w zbrodni w Radziłowie, przy czym ustaleni sprawcy tej zbrodni już nie żyją. Zaznaczyć należy, iż nie zgromadzono dowodów pozwalających na przedstawienie zarzutów udziału w zbrodni żyjącemu sprawcy. Na podstawie analizy materiałów archiwalnych ustalono, że w Niemczech prokuratura w Hamburgu umorzyła w 1965 r. postępowanie przeciwko Hermanowi S. w sprawie zabójstwa Żydów w Radziłowie w 1941 r. (...).

 RAJGRÓD, gm. Rajgród, pow. Grajewo, na terenie zwanym Opartowo- droga do Okoniówka,  pocz. XVIII w. Zniszczony podczas wojny - nagrobki wykorzystane do budowy dróg. Teren porasta las. Zachowane niewielkie fragmenty nagrobków, szczątkowa czytelność układu. Około 29 czerwca 1941 roku hitlerowcy, prawdopodobnie z 8 pułku SS rozstrzelali około 40  Żydów w lesie zwanym "Choinki Rajgrodzkie". W konwojowaniu uczestniczyło kilku miejscowych Polaków, którzy zakopali zwłoki.

 RUŚ ( WIZNA) , gm. Wizma, pow. Łomża, zniszczony w czasie II wojny światowej, nieogrodzony, zachowanych kilka fragmentów macew. Funkcjonujący także jako WIZNA – kolonia WITKOWO, położony na pn. od Witkowa,  po lewej stronie drogi wiejskiej odchodzącej od drogi Białystok - Łomża, 200 m od mostu, w kierunku wsi Ruś.  

SEJNY - MARYNOWO, gm. Sejny, 1830r., 1,4 ha (obecnie działka o powierzchni- 1,3833 ha), zachowało się kilkanaście nagrobków, W 2002r. dzięki staraniom Ośrodka Sztuk, Kultur, Narodów „Pogranicze” w Sejnach na terenie cmentarza odsłonięto pomnik poświęcony Żydom z Sejn z napisem z języku polskim i hebrajskim: ”PAMIĘCI / ŻYDÓW /  SEJNEŃSKICH / MIESZKAŃCY SEJN //”. , Wpisany do rejestru zabytków pod nr rej.: A-975 decyzją z dnia 02.12.1993r.

SIDRA, gm. Sidra, pow. Sokółka, 2 poł XIX w.,0,8 ha,  na pn. od Sidry, po zach. stronie drogi do Siderki, zachowany szczątkowo, przez teren cmentarza przebiega droga, wokół pola uprawne, nieogrodzony, zachowane fragmenty muru i 3 nagrobki.            W GÓRĘ

SIEMIATYCZE, gm. i pow. Siemiatycze, przy ul. Polnej ,na niewielkim wzniesieniu, ok. 150m na pd.-wsch. od dworca PKS,  XIX w., 0,6 ha, powstał jako drugi po wielkim pożarze miasta w 1758r.,użytkowany jako park, pozostałości nagrobków. Na cmentarzu, w miejscu masowych egzekucji tablica  upamiętniająca 70 zamordowanych Żydów w latach 1941-1943 w czasie tworzenia getta, a następnie podczas jego likwidacji. Pełna liczba pomordowanych nie jest znana, ekshumowano po wojnie zwłoki 122 ofiar, chowając je w dwu zbiorowych mogiłach: w jednej 72 ofiary, w drugiej 50.  Tablica : "TU SPOCZYWAJĄ ZWŁOKI NIEWINNYCH OFIAR ZAMORDOWANYCH 1942 R. W SIEMIATYCZACH DZIECI, KOBIET, MĘŻCZYZN I STARCÓW W LICZBIE 70 OSÓB WŚRÓD NICH EFRAIM KEJLES, ABRAM EKSTRAKT, MEJTA LEW I INNI POZOSTAŁ PRZY ŻYCIU W GŁĘBOKIM SMUTKU I PRZEPROWADZIŁ EKSHUMACJĘ JOSHUA KEJLES CZEŚĆ ICH PAMIĘCI". Zachowany mur oraz brama. W bramę wmurowana tablica z napisem: "BRAMA" / NA WIECZNĄ PAMIĘĆ / RODZINY KRAMER, KOTLER / I INNYCH ŻYDÓW ZAMORDOWANYCH / PRZEZ OKUPANTA NIEMIECKIEGO"//. W 2007 roku zaplanowano prace przy mogile pomordowanych polegające na demontażu płyt lastrykowych i wymianie ich na płyty granitowe, demontażu płyty betonowej i zastąpieniu jej płytą granitową, wykonaniu opaski z kostki granitowej oraz likwidację ogrodzenia z metalowych przęseł. Cmentarz wpisany jest do rejestru zabytków województwa podlaskiego pod nr rej. A-3, decyzją z dnia 24.11.1999r.

SOKOŁY, gm. Sokoły pow. Wys. Maz. , 1 poł. XIX w., 0.8 ha, zniszczony całkowicie, zatarta czytelność układu, boisko do piłki nożnej. Wg jednej z relacji - w czasie wojny na terenie cmentarza Niemcy rozstrzelali 14 Żydów.

 „Starsi mieszkańcy pamiętają, że przed laty był tu żydowski cmentarz. Ale niechętnie o nim mówią. Boją się prawdy:

- Był ładny i dość duży. Podczas wysiedlenia Żydów do białostockiego getta, Niemcy rozstrzelali tam czternastu z nich - wspomina starsza kobieta, która chce być anonimowa.

Jeszcze w latach 50. widać było groby i ich kamienne macewy. Niestety, bardzo zniszczone:

- W ogóle ten kirkut był strasznie zaniedbany. Ale przynajmniej coś było - wzdycha kobieta. - Potem miejscowi porozciągali gdzieś macewy. Ludzie nawet z daleka przyjeżdżali, po te kamienie. Były wartościowe, z granitu. Zabierali, bo widać były do czegoś potrzebne. Krowy też tam wypasano. A teraz ? Nie ma nic. Aż w sercu ściska, jak się na to wszystko patrzy. Dzieci biegają po ludzkich szczątkach, ale skąd one mogą to wiedzieć ”…. ( „Kurier Poranny” z dn. 13.05.2008r.).

Według Przewodnika po miejscach walk i męczeństwa woj. białostockiego lata wojny 1939-1945 Jana Onacika, w 1970 roku na terenie wsi Sokoły znajdowało się miejsce kaźni. 1 września 1943 roku gestapowcy stacjonujący w Białymstoku i żandarmi stacjonujący w Sokołach rozstrzelali 6 Żydów. Zwłoki ofiar pochowano na cmentarzu żydowskim w Sokołach.

 SOKÓŁKA, gm. i pow. Sokółka , na wzniesieniu w północno-zachodniej części miasta przy ob.  ul. Zamenhofa ,w sąsiedztwie szpitala. Założony w 1698r. - przywilej króla Zygmunta Augusta II. Powierzchnia -  1,6899 ha. Jeden z największych i dość dobrze zachowanych cmentarzy żydowskich na terenie województwa podlaskiego. Silnie porośnięty drzewostanem oraz niską roślinnością. Zachowanych ponad 900 macew i blisko 30 sarkofagów, fragmenty obelisków oraz część kamiennego ogrodzenia z pocz. XX w.  Najstarsze zidentyfikowane nagrobki pochodzą z lat: 1751, 1806, 1807, 1811. Dwa ostatnie pochówki datowane na 1940r. Cmentarz składa się z części tzw. starej ( 915 macew, 3 sarkofagi) i nowej- XX-wiecznej ( 152 macewy i 24 sarkofagi). W 2007r. ustawiono tablicę informacyjną: „ W TYM MIEJSCU OD XVII DO XX WIEKU ZNAJDOWAŁ SIĘ CMENTARZ ŻYDOWSKI - PAMIĘCI SPOCZYWAJĄCYCH TU ŻYDÓW, MIESZKAŃCÓW SOKÓŁKI - NIECH DUSZE ICH ZWIĄZANE BĘDĄ W WĘZEŁ ŻYCIA - SOKÓŁKA 2007”. W drzewostanie cmentarza dominują sosny oraz drzewa liściaste- brzozy, topole i klony. We IX 2009r. przeprowadzono prace porządkowe. Wpisany do rejestru zabytków województwa podlaskiego pod nr rej. A-114, ( 739 – d. białostockiego) decyzją z dnia 31.12.1990r.

Zinwentaryzowane nagrobki: ∩ ESTER CÓRKA RAN. NAHUMA 1886 ∩ RABIEGO NAFTALEGO 1818 ∩ ISRAEL JAKOW SYN RABIEGO GERSZONA HALEWI 1919 ∩  JEHUDA MEIR 1910 ∩ MICHAEL SYN RAB. JEHOSZUY HESZLA 1903 ∩ SZYMON SYN RAB. DAWIDA TYNSKI 1928 ∩ LULKIN CÓRKA RAB. ABRAHAMA 1902 ∩ LULKIN CÓRKA RAB. ABRAHAMA 1902  ∩ ALEAWE Z DOMU ALEJWA 1870 ∩ ICCHAK 1871 ∩ ADES KORACH CÓRKA RAB. CWI ELIZERA 1933 ∩ ETEL CÓRKA EBINEPA (?), BELANICIH Z DOMU ICCHAK 1820 ∩ KOBIETA LEC CÓRKA ICCHAKA (?) ∩  GAWET CÓRKA MOJSZE SZNETRD 1811 ∩ ESTER CÓRKA RAB.MOJSZE KLAMENA (?) ∩  JEKUTIEL SYN JEHOSZUY 1823 ∩ CWI…1814 ∩ JOSEF Z DOMU KADYSZ BUBRYK 1940 ∩ PESZE Z DOMU ISRAEL CÓRKA MORDECHZAJA 1935 ∩ JOSEF SYN N- LA I RABIEGO ICCHAKA KOHENA 1911  ∩ CHANA CÓRKA ESTHER 1904 ∩ DAWID SYN RABIEGO ABRAHAMA SZTACHINSKIEGO 1914 ∩ MORDECHAJ SYN BENIAMINA 1912 ∩ CHAJA ZELDA CÓRKA RAB. PERECA 1869 ∩ RYWKA Z DOMU ALENFTRE 1915 ∩ GRUNE MINDLA CÓRKA ISRAELA 1924 ∩ BENIAMIN SYN MENACHEM 1910 ∩ ESTER FEJGA BLUMENTAL CÓRKA RAB. SAMUELA 1907 ∩ CWI SYN RAB. ICCHAKA 1816

Ewa Zwierzyńska – 14.11.2011r.:  „W Sokółce tylko kilka metrów od ulicy wykoszono trawę i krzewy, reszta nekropolii zarosła chaszczami. Macewy ułożone w krąg koło wielkiego drzewa najwyraźniej wykorzystywane są jako krzesła do przesiadywania i konsumpcji różnego rodzaju napojów, bo znajdują się w tym miejscu spore ilości puszek po piwie, śmieci i butelek. Na jednej z macew ktoś sobie namalował napis farbą olejną (szubienica i bliżej niezidentyfikowane słowa). Na jednym z drzew ktoś przymocował tarczę strzelniczą i prawdopodobnie ćwiczył sobie strzelanie. Przed cmentarzem w 2007 roku postawiono tablicę z informacją, że w tym miejscu znajdował się cmentarz żydowski. Znajdował się? Moim zdaniem ZNAJDUJE SIĘ tam nadal. Jedno małe słowo, a tak wiele mówi o naszym stosunku do historycznej spuścizny "

 http://bialystok.gazeta.pl/bialystok/1,35235,10638166,Cmentarze_na_Podlasiu_zle_chronione.html

Jesienią 1941 roku hitlerowcy utworzyli w Sokółce getto. Mieściło się ono w obrębie ulic: Siennej, Warszawskiej, Szkolnej, Krótkiej, Rzemieślniczej i Fabrycznej. W centrum znajdowała się synagoga. Obecnie na jej fundamentach znajduje się budynek Zespołu Szkół Integracyjnych. Żydzi, którzy zginęli w  getcie grzebani byli przy ul. Warszawskiej, w miejscu, gdzie stoi blok mieszkalny, obok linii kolejowej. 

STAWISKI, gm. Stawiski, pow. Kolno, ul. Łomżyńska, na niewielkim wzniesieniu ok. 250m od szosy Łomża- Stawiski, ok. 3,08 ha ( 3,8000 ha), Na planie prostokąta, wzdłuż granic ślady wału ziemnego oraz fragmenty kamiennego muru. Układ przestrzenny nieregularny, zatarty. Zachowane ślady mogił ziemnych. Nagrobki w większości zniszczone, zachowanych kilkanaście, w latach 90-tych XX w. - ok. 50. W północno-zachodniej części wczesnośredniowieczne grodzisko wpisane do rej. zabytków 25 X 1969r. ( nr rej. 147). Cmentarz wpisany do rejestru zabytków pod nr rej. 375 ( d. łomżyńskie) z 02.08.1988r.

STAWISKI gm. Stawiski, pow. Kolno , cmentarz żydowski z II wojny światowej (w lesie “Płaszczatka”), po prawej stronie drogi Stawiski - Łomża. Na mogile ziemnej umieszczony granitowy głaz z tablicę memoratywną. Na cmentarzu spoczywają Żydzi ze Stawisk, rozstrzelani przez hitlerowców w 1941r. Napis na pomniku: "MIEJSCE/ KAŻNI i SPOCZYNKU /700 MIESZKAŃCÓW/ M. STAWISKI / NARODOWOŚCI ŻYDOWSKIEJ / ZAMORDOWANYCH PRZEZ HITLEROWCÓW / W LIPCU 1941 ROKU /  22 LIPCA 1964 //." Cmentarz wpisany jest do rejestru zabytków pod nr rej.: 426 (d. łomżyńskiego) decyzją z dnia 31.12.1991r.

15 sierpnia 1941r. dokonano masakry ludności żydowskiej rozstrzeliwując około 1800 osób - około 60 zdołało się uratować. Inne przekazy mówią, że w tym dniu Niemcy zamordowali około 600 miejscowych Żydów, w tym kobiety, starców i dzieci.

SUCHOWOLA , gm. Suchowola, pow. Sokółka, XIX w., ok. 1,4 ha,  w pn. części miejscowości, po wsch. części drogi Suchowola- Augustów, obecnie zachowany szczątkowo – 2 fragmenty nagrobków, teren porośnięty zielenią.  W latach 80-tych XX w. zachowany był duży nagrobek - pomnik z inskrypcją : „Miejsce śmierci męczeńskiej 1920” . 

Ewa Zwierzyńska 14.11.2011r.: „Byłam na kirkucie w Tykocinie 23 kwietnia tego roku i widziałam tam pasącego się konia, tym razem gniadego[...]. Najbardziej jednak wstrząsnął mnie widok kirkutu w Suchowoli. Znajduje się przy ruchliwej trasie do Augustowa i akurat przy nim wybudowano zatoczkę dla TIR-ów. Kierowcy na kirkucie zorganizowali sobie wychodek-wszędzie widać nieczystości i brudny papier toaletowy. Trudno ich oskarżać o bezczeszczenie cmentarza, bo miejsce to nie jest ogrodzone ani w żaden sposób oznakowane i nie znalazłam tam ani jednej macewy - skąd więc mają wiedzieć że załatwiają się na terenie cmentarza? Prowizoryczną tablicę (wydruk z komputera na kartce za szkłem) z napisem " cmentarz żydowski " znalazłam na pobliskim śmietniku ”

SURAŻ, gm. Suraż, pow. Białystok, 1865 r., 0,3417 ha, położony poza terenem zabudowanym na niewielkim wzniesieniu, przy drodze z Suraża do Turośni Dolnej przy ul. Białostockiej. Ogrodzony murem betonowym z bramą wzniesionym w 2 poł. XIX w., zachowane pojedyncze macewy- 10 i pojedyncze sarkofagi. Część zalega pod powierzchnią ziemi. Macewy skierowane inskrypcjami nie w kierunku wschodnim, lecz południowym. Najstarsza macewa z 1792 roku. Inna zachowana fragmentarycznie z 1914r.  Cmentarz wytyczony na planie kwadratu. W 2008r. przeprowadzono prace porządkowe. Wpisany do rejestru zabytków w układzie przestrzennym miejscowości pod nr rej. 464 decyzją z dnia 16.01.1980r.

Zinwentaryzowane negrobki: PANI NECHAMA 1890 ∩  PANI LEA  CÓRKA JAKUBA HALEWI 1885 ∩  PANI GOLDA CÓRKA N-LA DOW ( 1 poł. XIX w.?), ∩ N-L CWI SYN RABIEGO DOWA 1926 ∩ MOSZE BEN RABI I JEGO ŻONA 1916 ∩ FUMA AMIEL CÓRKA RAB. JANAELA 18

SUWAŁKI, gm. i pow. Suwałki ul. Zarzecze, pomiędzy cmentarzem prawosławnym, a muzułmańkim, 1825r., 3,8ha, zachowanych ok. 20 nagrobków, z których najstarszy pochodzi z 1856 roku. Zniszczony w czasie II wojny światowej. Niemcy wykorzystali macewy m.in. do budowy basenów przeciwpożarowych. Z odzyskanych z basenów fragmentów nagrobków wykonano lapidarium - kamienny  mur - pomnik. Wolnostojący pomnik z tablicą : " CMENTARZ ŻYDOWSKI/ ZNISZCZONY PRZEZ / HITLEROWCÓW / W ROKU 1940 - 1945 / SUWAŁKI" . Napis na tablicy w języku hebrajskim: "PAMIĘĆ TEJ PŁYTY NAGROBNEJ JEST DLA TYCH, KTÓRZY ZGINĘLI, KTÓRZY ODPOCZYNKU W TYM DOMU ŻYCIA I DO INNYCH ŚWIĘTYCH DUSZACH, KTÓRZY ZGINĘLI Z RĄK MORDERCÓW. BÓG POMŚCI ICH KREW. NIECH ICH DUSZE BĘDĄ ZWIĄZANE W WIECZNE ŻYCIE".   Opiekun – osoby prywatne. W latach 80-tych i 90-tych XX w. odrestaurowany przy pomocy finansowej Żydów amerykańskich, w tym przedwojennego rabina suwalskiego. Ostatni pochówek - 1986r. We wrześniu 2007 roku przejęty przez FODŻ. Cmentarz wpisany jest do rejestru zabytków pod nr rej. 499 ( d. suwalskiego) decyzją z dnia 15.05.1986r.

SZCZUCZYN, gm. Szczuczyn, pow. Grajewo, powierzchnia 3,5 ha, zdewastowany, brak nagrobków i starszej zieleni, trudno czytelne ślady mogił. Niemcy wkroczyli tu 7 IX 1939r. oraz ponownie 24 VI 1941 r. Trzy dni później ludność polska dokonała pogromu na miejscowych Żydach. Zginęło wówczas ok. 300 osób.

W lipcu 1941r. w Szczuczynie, po akcji w Wąsoszu, pojawili się funkcjonariusze "Kommmando Bialystok". Spalili znajdującą się w tym mieście bożnicę, ściągnęli od Żydów kontrybucję w postaci złota i biżuterii. Miejscem kaźni stał się miejscowy cmentarz, na który przyprowadzono grupy liczące po kilkunastu Żydów, polecono kopać sobie doły, nad którymi ich rozstrzelano, po czym byli w nich zakopani. Śmierć poniosło około 600 osób.

Napis na lastrikowym pomniku: "W TYM MIEJSCU W M-CU / SIERPNIU 1941 R FASZYŚCI / BESTIALSKO ZAMORDOWA/ LI 600 OSÓB NARODOWOŚCI / ŻYDOWSKIEJ/ CZEŚĆ ICH PAMIĘCI"//.

W 2012 roku Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku wszczął śledztwo w sprawie mordu dokonanego w Bzurach k. Szczuczyna, w sierpniu 1941 roku przez Polaków na 20 Żydówkach. W zbrodni uczestniczyło sześciu mężczyzn. Zamordowane kobiety wypożyczone zostały z getta w Szczuczynie przez właścicieli majątku w Bzurach do prac w ogrodach i na polach. Zbrodnia została starannie zaplanowana, co potwierdzać mają zeznania jedynej skazanej osoby, podczas śledztwa w 1950 roku. Żydówki zawieziono do Boczkowskiego lasu, gdzie wykopany był okop. Kazano rozebrać im się do koszul i majtek, gwałcono, zabijano pałkami okutymi żelazem w majątkowej kuźni.

ŚNIADOWO, gm. Śniadowo, pow. Łomża ul. Szosowa, całkowicie zniszczony, brak śladów mogił.

SZUMOWO, gm. Szumowo, pow. Zambrowski, powierzchnia 0,8 ha, nie ogrodzony, całkowicie zdewastowany, brak nagrobków.

Cmentarz w formie mogiły z tablicą memoratywną położony jest na skraju miasta. Cmentarz - mogiła ludności żydowskiej, wpisany został do rejestru zabytków pod  nr rej.: A-445 decyzją z dnia 30.12.1991r.

"W pierwszych dniach sierpnia 1941 r. w trybie nagłym zostali wysiedleni Żydzi z Andrzejewa. Żandarmi, współdziałając z funkcjonariuszami SS, polecili miejscowym rolnikom przewieżć furmankami starcóe, dzieci i chorych, zaś Żydów sprawnych fizycznie ustawionych w kolumnę popędzili do Szumowa. W Szumowie znaleźli się także Żydzi wysiedleni z Lubotynia w liczbie około 60, a także z Paproci - około 100. Wysiedlono i zgromadzono w jednym miejscu na placu w Szumowie około 230 osób. (...)Wszystkich Żydów niezwłocznie popędzono, a niedołęźnyxh i chorych przewieziono do pobliskiego lasu Rzążnik, gdzie miejscowej ludności polskiej polecono wykopać głębokie doły, nie wyjaśniając do jakich celów będą służyły. Nad tymi dołami wszystkich Żydów rozstrzelano.(...)".

"Inny las koło Szumowa nazywany "Klonowo" stał się cmentarzyskiem w kilka dni później od opisywanych wydarzeń. SS-mani przypędzili wóczas około 700 młodych Żydów i Żydówek z Zambrowa po czym rozstrzelali nad znajdującymi się we wspomnianym lesie rowami przeciwczołgowymi. Mieszkańcy Szumowa po egzekucji otrzymali polecenie zasypania zwłok ziemią".

TARNOWO, gm. Miastkowo, pow. Łomża – mogiła ludności żydowskiej z II wojny światowej. Mogiła w formie prostokąta, wybetonowana, ustawiony pomnik z pamiątkowym napisem. Wpisana do rejestru zabytków ( d. woj. łomżyńskiego) decyzją z dnia 03.12.1991r. pod nr rej. A-424.

W sierpniu 1943 roku żandarmi stacjonujący w Miastkowie rozstrzelali w pobliskim lesie 6 Żydów ze wsi Tarnowo. Zwłoki ofiar zakopano w rowach strzeleckich w miejscu zbrodni.

TRZCIANNE, gm. Trzcianne, pow. Mońki, przy drodze Trzcianne – Downary, poł. XIXw.,1,08 ha,  niemal całkowicie zniszczony podczas II wojny światowej . Układ zatarty, nagrobki zniszczone. W sierpniu 1981 r. staraniem byłego mieszkańca Trzciannego - Hajdmana, zbudowano pomnik na grobie zamordowanych przez Niemców w Zubolu ok. 400 Żydów. Ekshumowane ciała pochowano na cmentarzu.

28 czerwca 1941 roku jednostka Wermachtu otoczyła Trzcianne, wsie Zubole i Zacielce i dokonała Łapanki, w wyniku której hitlerowcy ujęli ok. 600 Żydów z Trzciannego oraz uciekających przed Niemcami z zachodu. Niemcy rozstrzeliwali swoje ofiary partiami od 25 czerwca do 1 lipca 1941 roku w pobliżu wsi Zubole. Zwłoki zakopano w miejscu kaźni. wieś spalono. Kilka tygodni później ciała ekshumowano i pochowano na cmentarzu żydowskim w Trzciannem.

 TYKOCIN, hebr. TIKTIN, gm. Tykocin, pow. Białystok, ul. Holendry, 1522r.- najstarszy na Podlasiu i jeden z najstarszych w Polsce, 2,049 ha. Gmina żydowska w Tykocinie powstała w 1522r. Wówczas to ówczesny właściciel Tykocina - Alberecht Gasztołd, wojewoda trocki wydał (10 III 1522r.) przywilej lokacyjny pozwalający 10 rodzinom żydowskim z Grodna osiedlić się w mieście. Przywilej określa miejsce osiedlenia, budowy domów, synagogi, kramic oraz założenie cmentarza - "Miejsce też kładzenia się, gdzie martwe chować mają, daliśmy im za ogrody, wjeżdżając w bór pierwszą górą nad rzeką". Na terenie cmentarza zachowało się  tylko ok. 500 nagrobków. Układ cmentarza zatarty. W czasie wojny zniszczony przez hitlerowców, którzy macewy sprzed stuleci oraz cmentarny mur wykorzystali do budowy dróg. W okresie powojennym na części cmentarza, do lat 90-tych XXw. funkcjonowała targowica, a kamienne macewy używane były jako materiał budowlany w okolicznych gospodarstwach rolnych. Od 2007r. opiekę nad cmentarzem sprawuje FODZ. Wówczas ( Poland Jewish Cementeries Restoration ) opracowano dokumentację renowacji ogrodzenia, robót budowlanych jednak nie zakończono. W 2008r. wielokrotnie na terenie cmentarza wypasno krowy. Wśród macew pojawiły się krowie odchody. Miejscowego rolnika bezczeszczącego groby Policja "ukarała" pouczeniem, że "nie powinien wypasać zwierząt, nie na swojej ziemi". W 2011r. sytuacja powtarza się. Tym razem zabytkowy cmentarz bezkarnie wykorzystywany jest jako pastwisko koni.

Cmentarz tykociński wpisany jest do rejestru zabytków woj. podlaskiego pod nr rej. A- 106 , nr rej. d. białostockiego 720 decyzją z dnia 29.12.1984r.

Zinwentaryzowane nagrobki: ∩ CHAWE CÓRKA JOSEFA 1791 ∩ SZIFRA CÓRKA ABRAHAMA 1815 ∩ ISRAEL JEHUDA SYN JAKOOWA 1885 ∩ MOSZE BEN ELIZER 1865 ∩ MOSZE SYN RAB. CWI 1826 ∩ BAJLA DEWORA ∩ CHAWE I MIREL C. SZMUELA 1791 ∩ SZIFRA CÓRKA ABRAHAMA 1815 ∩ ISRAEL JEHUDA 1885 ∩ MOSZE BEN ELIZER 1865

      ŁOPUCHOWSKI LAS , 25 i 26 sierpnia 1941 roku w lesie koło wsi ŁOPUCHOWO Niemcy wymordowali około 1400- 1500 tykocińskich Żydów. Strzały z hitlerowskich karabinów zakończyły trwającą ponad cztery wieki wielką historię żydowskiego Tiktina. Z pogromu przeżyło ok. 150 osób, wojnę 22, w tym prof. Maria Dobrzecka, obecnie mieszkająca w USA, ukryta przez panią Marię Białowarczyk. Pierwszego dnia miesiąca elul niemieccy żołnierze wczesnym rankiem otoczyli miasteczko. Wszystkich Żydów spędzono na rynek. Kobiety, dzieci i starców oddzielono od mężczyzn, z których uformowano kolumnę. Na jej czele stanęła orkiestra klezmerska. Wszystkim kazano śpiewać „Hatikvę”, pieśń ze słowami "kiedy leje się żydowska krew, Niemcy wygrywają wojnę". Mężczyzn pędzono traktem do przygotowanego miejsca egzekucji - wykopanych dołów w sosnowym lesie niedaleko wsi Łopuchowo. Tych, którym brakowało sił zabijano strzałem, a ciała porzucano w przydrożnym rowie. Część osób trafiła do szkoły w Zawadach, skąd grupami przewieziona została do łopuchowskiego lasu. Mordu dokonało Einsatzkommando - pluton egzekucyjny dowodzony przez SS-Obersturmfuhrera Hermana Schapera. Część Żydów, którym udało się ukryć następnego dnia wyłapana została przy pomocy polskiej "policji", a następnie zamordowana. Masowe groby zasypano ziemią. Około 150 osób znalazło tymczasowe schronienie w getcie w Białymstoku i okolicznych miasteczkach, a później zginęło wraz z członkami tych społeczności.

Trzy masowe groby ogrodzone są metalowymi, ażurowymi barierkami. Napis na granitowym pomniku: " TU SPOCZYWA/ 3000 OBYWATELI/ POLSKICH/ BESTIALSKO/ POMORDOWANYCH/ W LATACH 1941-1943/ PRZEZ ZBIRÓW/ HITLEROWSKICH//".  Napis na pomniku w języku polskim, powtórzony w języku angielskim: " 1522 - 1941- //TU SPOCZYWA-/ JĄ ŻYDZI Z TYKO-/ CINA I OKOLIC ZAMOR-/DOWANI PRZEZ HIT-/LEROWCÓW W SIERPNIU / 1941 R.//. -W /50 /ROCZNI-/CĘ ZBRO-/DNI MIESZ-/KAŃCY ZIEMI / TYKOCIŃSKIEJ//". Napis na bliźniaczym pomniku w języku hebrajskim. Napis na pomniku ufundowanym przez Guta i Dave Fischel: " S.P./ SPOCZYWAJĄ OFIARY, KTÓRE/ ZOSTAŁY WYMORDOWANE PRZEZ/ HITLEROWCÓW, PONIEWAŻ BYŁY/ WYZNANIA MOJŻESZOWEGO/ W DOWÓD PAMIĘCI/ UFUNDOWALI IM POMNIK/ GUTA i DAVE / FISCHEL/ STAMFORD CT. USA./ CZERWIEC 1986 R.//.

 WASILKÓW, gm. Wasilków, pow. Białystok, ul. Słowackiego,  poł. XIX w., 0,72 ha,  zachowanych jest około 20 macew i sarkofagów. Najstarsze datowane były na 1886r.  W 2008r. Stowarzyszenie Miłośników Nowodworców we współpracy z Gminą Wasilków teren uporządkowało i wykonało tablicę pamiątkową. Wykonano lapidarium chroniąc fragmenty macew wykorzystane przez hitlerowców do budowy drogi do Nowodworców.

Zinwentaryzowane nagrobki: ∩ DWOJRA POLLAK 1913 ∩ AJSZE GITEL RASZKIN CORKA RAB. Z DOMU JESIFA 1910 ∩ SZORA KADISZ CÓRKA RAB. (1922?)  ∩  CHANA METEL ZAMORDOWANA PRZEZ SZLOMO ARIELA 1886 ∩ RASZE ICCHOK CÓRKA NACHUMA FINK 1915 ∩ MASZEWA KATZNER 1886 ∩ LEA 1917 ∩ ISRAEL NOCHUM SYN CHAIMA POKRZEWITZ 1913 ∩ SZULA JOACHAN CÓRKA MOJSZE NEWTORE 1920 ∩ CHORECH SYN… 1928 ∩ JOJE CÓRKA GUTSZECH 1918 ∩ JAKOW MORDECHAJ SYN MEIRA GITLA 1919 ∩

WĄSOSZ gm. Wąsosz, pow. grajewski, Pomnik na mogile stu kilkudziesięciupomordowanych Żydów : "Tu spoczywają prochy 250 Żydów bestialsko zamordowanych w czerwcu (właśc.: lipcu) 1945. Cześć ich pamięci”.  W nocy 5 lipca 1941 roku, grupka mieszkańców Wąsosza (wymienia się 16 aktywnych sprawców) wymordowała prawie wszystkich Żydów z miasteczka. Uratowało się 15 osób, którym udało się ukryć Osoby te wykorzystywane do pracy przymusowej, pozostały pod nadzorem miejscowej żandarmerii do 01 lipca 1942r. W dniu 02 listopada 1942r. przeniesione zostały do obozu przejściowego w Boguszach, a stamtąd do obozów zagłady w Treblince i Oświęcimiu.  Relację z wydarzeń w Wąsoszu sporządził przed wyjazdem do Izraela w czerwcu 1945 r. 22-letni Menachem Finkielsztejn. Tłumaczenie z jidysz złożone w Komitecie Żydowskim w Białymstoku, trafiło do ŻIH w Warszawie.

WIŻAJNY, gm. Wiżajny, pow. Suwałki, ok. 2,0 ha ( 2,4931 ha), zniszczony w czasie II wojny światowej, brak widocznych śladów cmentarza w terenie - nie istnieje. Obecnie w tym miejscu boisko, gminny stadion.

WYSOKIE MAZOWIECKIE, gm. i pow. Wys. Maz. , ul. Białostocka, nie istnieje. Cmentarz i synagoga zniszczone w czasie wojny. Obecnie w tym miejscu mieści się dworzec PKS, a obok miejska targowica.

WYSOKIE MAZOWIECKIE, gm. i pow. Wys. Maz , ul. Żwirki i Wigury, w pn.-wsch. części miasta,  0,6 ha, Charakter rozplanowania nieczytelny. Zachowanych ok. 60 nagrobków, najstarszy zidentyfikowany pochodzi z 1860r., oraz ślady mogił. W pn.-zach. części tablica nagrobna z napisem: " TU SPOCZYWAJĄ ZWŁOKI ZAMORDOWANYCH PRZEZ NIEMCÓW 20 LISTOPADA 1942R. RODZINA ADASZKÓŁE". W 2006 roku I etap restauracji cmentarza zrealizowany został  przez Fundację Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego oraz Michaela Traisona. Wzniesiono pomnik przedstawiający pękniętą macewę z napisem : "ŻYDZI OSIEDLILI SIĘ W WYSOKIEM MAZOWIECKIEM W XVII WIEKU. OD DRUGIEJ POŁOWY XIX WIEKU LUDNOŚĆ ŻYDOWSKA STANOWIŁA WIĘKSZOŚĆ MIESZKAŃCÓW MIASTA, PRZYCZYNIAJĄC SIĘ DO JEGO ROZWOJU GOSPODARCZEGO I KULTURALNEGO. W OKRESIE OKUPACJI NIEMIECKIEJ, W SIERPNIU 1941 ROKU, ŻYDZI Z WYSOKIEGO MAZOWIECKIEGO ZOSTALI ZMUSZENI DO OSIEDLENIA SIĘ W GETCIE. 2 LISTOPADA 1942 ROKU GETTO ZOSTAŁO ZLIKWIDOWANE; 2000 JEGO ŻYDOWSKICH MIESZKAŃCÓW WYWIEZIONO DO OBOZU PRACY W ZAMBROWIE A PO JEGO LIKWIDACJI W STYCZNIU 1943 ROKU - DO AUSCHWITZ. PAMIĘCI ŻYDOWSKICH MIESZKAŃCÓW WYSOKIEGO MAZOWIECKIEGO, ZAMORDOWANYCH W CZASIE ZAGŁADY PRZEZ NIEMIECKICH NAZISTÓW I ICH POMOCNIKÓW". W marcu 2012 roku (18/19) cmentarz został zdewastowany. Na tablicach pamiątkowych umieszczonych na ogrodzeniu, bramie, pomniku oraz na macewach pojawiły się nazistowskie symbole i antyżydowskie hasła (swastyki,  SS- Runen, gwiazdy Dawida na szubienicy,  napis na tablicy informacyjnej ufundowanej przez FODŻ o treści "PRACE NA TERENIE/ CMENTARZA ŻYDOWSKIEGO/ MAJĄCE NA CELU/ UPORZĄDKOWANIE I BUDOWĘ/ POMNIKA UPAMIĘTNIAJĄCEGO/ ŻYDOWSKICH MIESZKAŃCÓW/ WYSOKIEGO MAZOWIECKIEGO/ FUNDACJA OCHRONY DZIEDZICTWA ŻYDOWSKIEGO/ www.fodz.pl//" został zamalowany napisem wykonanym pomarańczową farbę: " TU JEST/ POLSKA / NIE / IZRAEL //", napis na tablicy umieszczonej na bramie o treści: "FUNDACJA/ OCHRONY/ DZIEDZICTWA/ ŻYDOWSKIEGO/ (j. ang.) CMENTARZ ŻYDOWSKI/ W/ WYSOKIEM/ MAZOWIECKIEM/ odrestaurowany z inicjatywy/ MICHAELA H.TRAISONA/ przez/ FUNDACJĘ OCHRONY/ DZIEDZICTWA/ ŻYDOWSKIEGO/ 23 LISTOPADA 2006./ 2 KISLEW 5767//" pokryły dwie duże swastyki. ). Postępowanie w sprawie wykrycia sprawców prowadzi Komenda Powiatowa Policji w Wysokiem Mazowieckiem. Dzięki szybkiej reakcji miejscowych władz większość swastyk i obraźliwych napisów usunięto 20 marca 2012 roku. Cmentarz wpisany jest do rejestru zabytków d. województwa łomżyńskiego pod nr rej. 371 decyzją z  dnia 29.04.1988 roku.

http://www.wspolczesna.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20120319/REG23/120319384

http://www.radio.bialystok.pl/wiadomosci/region/id/78223

 ZABŁUDÓW,gm. Zabłudów pow. Białystok, XIX w., 0,6 ha, usytuowany po zachodniej stronie drogi Krynickie - Zabłudów, ok. 4 km od wsi Krynickie, zachowany ohel i blisko 50 nagrobków, brak ogrodzenia. Teren pierwszego cmentarza zabudowany - budynek magazynowy d. GS. Podczas prowadzonych w 2011 roku prac ziemnych wykopywane były kości ludzkie.

Birsha Bartnowski i Rina Bartnowski przy grobie

ZAMBRÓW, gm. i pow. Zambrów, pocz. XIX w.,2,6 ha ( obecnie działka o powierzchni - 1,9110 ha), ul. Łomżyńska, przy drodze wylotowej z miasta w kierunku Łomży, układ nieczytelny, zachowanych ok. 100 nagrobków, najstarsza zidentyfikowana macewa pochodzi z 1890 roku. Wpisany do rejestru zabytków pod nr rej. 372 ( d. (łomżyńskiego) decyzją z dnia 29.07.1988r. 

 ŻÓŁTKI, gm. Choroszcz, pow. białostocki, przy szosie Białystok – Warszawa, mogiła symboliczna upamiętniająca mord trzech mieszkańców Choroszczy dokonany przez okupantów sowieckich 24 czerwca 1941r. Odnalezione, zmasakrowane ciało Henryka Klimowicza pochowano na cmentarzu katolickim, natomiast Izaaka Frydmana ( lekarz z Otwocka) i Jankiela Sidrańskiego (sanitariusz) na cmentarzu żydowskim. Wszyscy trzej udali się do sowieckiej bazy wojskowej, mieszczącej się na terenie szpitala psychiatrycznego i wstawili się za niesłusznie oskarżonym i aresztowanym ks. Franciszkiem Pieściukiem – proboszczem parafii rzymskokatolickiej w Choroszczy. Rosjanie podejrzewali, że strzał, po którym zginął znajdujący się na choroskim rynku oficer polityczny, padł z kościelnej wieży. Ksiądz przeżył, sowiecki żołnierz, który miał go rozstrzelać, puścił wolno.

          W 1941 r, miejsce, w którym odnaleziono ciała zamordowanych ogrodzono drewnianym płotem i postawiono krzyż. W 1984r postawiono krzyż i wykonano symboliczną mogiłę. W 2010 r, odsłonięto pomnik z pamiątkową tablicą. Napis na tablicy: „ MIEJSCE ŚMIERCI / Ś.P./ HENRYKA KLIMOWICZA † / IZAAKA FRYDMANA / JANKIELA SIDRAŃSKIEGO / którzy stając w obronie/ proboszcza parafii Choroszcz/ ks. dziekana Franciszka Pieściuka/ zostali bestalsko zamordowani/ w dniu 24 czerwca 1941 r./ przez okupantów sowieckich”//. 

* Informacje dotyczące istniejących i nieistniejących cmentarzy żydowskich na terenie województwa podlaskiego będą aktualizowe                                   

                                                     W GÓRE